Xem tài khoản đầu tư mỗi ngày làm phần lớn người ta lo nhiều hơn và thường quyết định tệ hơn, vì giá ngắn hạn lên xuống gần như ngẫu nhiên mà nỗi đau khi thấy lỗ lại mạnh hơn niềm vui khi thấy lời. Hai nhà kinh tế Shlomo Benartzi và Richard Thaler gọi hiện tượng này là ngại lỗ cận thị (myopic loss aversion), trong một bài báo năm 1995. Xem càng dày, ta càng thấy nhiều ngày đỏ, càng đau, và càng muốn bỏ chạy khỏi thứ lẽ ra cần thời gian.
Ngại lỗ: vì sao mất một trăm đau hơn được một trăm
Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố lý thuyết triển vọng. Một trong những phát hiện cốt lõi của họ: với đa số người, cảm giác khó chịu khi mất một khoản tiền mạnh hơn cảm giác vui khi được đúng khoản đó. Các ước lượng sau này hay cho con số khoảng gấp đôi, nhưng mức cụ thể thay đổi theo người, theo bối cảnh và theo cách đo.
Thử hình dung: tung đồng xu, sấp được 100 nghìn, ngửa mất 100 nghìn. Phần lớn người từ chối. Phải nâng phần được lên khoảng gấp đôi phần mất thì nhiều người mới chịu chơi. Không ai dạy ta như thế; nó là phản xạ.
Cận thị: khi khoảng nhìn quá ngắn
Ngại lỗ một mình thì chưa sao. Vấn đề nảy ra khi nó gặp thói quen nhìn quá gần. Benartzi và Thaler lập luận rằng một người ngại lỗ, nếu đánh giá danh mục mỗi năm một lần, sẽ thấy cổ phiếu đáng sợ hơn mức thật sự, vì một năm là đủ ngắn để có nhiều năm âm. Nếu người đó nhìn mỗi tháng, mỗi ngày, cảm giác sợ còn lớn hơn nhiều.
Bài báo năm 1995 của họ, đăng trên Quarterly Journal of Economics, dùng ý này để giải thích một câu đố lâu năm của tài chính: vì sao trong lịch sử dài, cổ phiếu Mỹ đem lại lợi suất cao hơn trái phiếu nhiều đến mức khó lý giải bằng rủi ro thông thường. Câu trả lời họ đề xuất: vì nhà đầu tư nhìn quá thường xuyên và đau quá mạnh với những lần giảm, họ đòi một phần bù lớn mới chịu cầm cổ phiếu.
Một ví dụ dễ hình dung
Trong cuốn Fooled by Randomness (2001), Nassim Taleb đưa một ví dụ giả định: một danh mục có lợi suất kỳ vọng khoảng 15% một năm và độ dao động khoảng 10%. Nhìn mỗi năm một lần, khả năng thấy lời khoảng 93%. Nhìn mỗi quý, còn khoảng 77%. Mỗi tháng, khoảng 67%. Mỗi ngày, khoảng 54%. Mỗi phút, gần như năm ăn năm thua.
Đây là ví dụ minh hoạ trên giấy, không phải dữ liệu của thị trường thật nào, và thị trường thật hiếm khi tốt đẹp đến thế. Nhưng logic của nó đứng vững: khoảng nhìn càng ngắn, phần ngẫu nhiên càng lấn át phần xu hướng. Người xem bảng giá mỗi giờ thực chất đang nhìn tiếng ồn.
| Tần suất xem (theo ví dụ của Taleb) | Khả năng thấy lời mỗi lần xem | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| Mỗi năm | khoảng 93% | Phần lớn là tin vui |
| Mỗi quý | khoảng 77% | Thỉnh thoảng hụt hẫng |
| Mỗi tháng | khoảng 67% | Cứ ba lần có một lần buồn |
| Mỗi ngày | khoảng 54% | Gần một nửa số ngày thấy đỏ |
| Mỗi phút | gần 50% | Như tung đồng xu cả ngày |
Nhớ lại chuyện ngại lỗ: nếu một ngày đỏ đau gấp đôi một ngày xanh vui, thì người xem mỗi ngày đang sống trong một chuỗi cảm xúc âm, dù tài khoản cuối năm vẫn có thể dương.
Thí nghiệm: thông tin nhiều hơn, quyết định tệ hơn
Năm 1997, Richard Thaler, Amos Tversky, Daniel Kahneman và Alan Schwartz thử ý tưởng này trong phòng thí nghiệm. Người tham gia chia tiền giữa hai quỹ giả định, một quỹ ổn định lãi thấp và một quỹ dao động mạnh nhưng lãi trung bình cao hơn. Một nhóm nhận kết quả rất thường xuyên, nhóm khác nhận kết quả gộp theo kỳ dài.
Nhóm được báo kết quả dày đặc dồn nhiều tiền hơn vào quỹ ổn định, và cuối cùng kiếm được ít hơn. Họ có nhiều thông tin hơn, nhưng thông tin đó toàn là tiếng ồn, và tiếng ồn làm họ sợ. Cùng năm, Uri Gneezy và Jan Potters công bố một thí nghiệm khác cho kết quả cùng chiều.
Đây là kết quả phòng thí nghiệm với sinh viên và tiền thưởng nhỏ. Đời thật phức tạp hơn. Nhưng hướng của nó khớp với điều nhiều người tự thấy: những tuần dán mắt vào bảng giá thường là những tuần ra quyết định vội nhất.
Điện thoại làm mọi thứ dễ hơn, và khó hơn
Ba mươi năm trước, muốn biết giá cổ phiếu phải đọc báo hôm sau hoặc gọi người môi giới. Nay mở ứng dụng là thấy, có cả thông báo đẩy khi giá biến động mạnh, có màu đỏ xanh nhấp nháy. Thiết kế đó tốt cho việc giữ chân người dùng, nhưng không chắc tốt cho người cầm tiền.
Đây không phải lời khuyên mua bán thứ gì. Bài này chỉ bàn chuyện tâm lý: dù bạn để tiền ở đâu, sổ tiết kiệm, cổ phiếu hay bất cứ thứ gì có giá thay đổi, tần suất nhìn ảnh hưởng tới cảm xúc, và cảm xúc ảnh hưởng tới quyết định.
Không chỉ chuyện chứng khoán
Cơ chế này xuất hiện ở nhiều chỗ khác trong đời. Người đang giảm cân đứng lên cân mỗi sáng sẽ thấy nhiều ngày tăng vài lạng vì nước, vì bữa tối mặn, và nản dù xu hướng cả tháng vẫn đi xuống. Chủ quán mới mở xem doanh thu từng giờ sẽ hoảng vì một buổi chiều vắng khách. Phụ huynh hỏi điểm của con mỗi ngày sẽ thấy nhiều nốt trầm hơn bức tranh cả học kỳ. Ở đâu kết quả có nhiễu, khoảng nhìn quá ngắn đều biến nhiễu thành nỗi lo.
Góc nhìn hôm nay: những việc làm được ngay
- Chọn trước nhịp xem. Quyết định từ lúc bình tĩnh: xem một lần mỗi tháng, hoặc mỗi quý, vào một ngày cố định. Ghi vào lịch như một cuộc hẹn.
- Tắt thông báo biến động giá. Thông báo đẩy kéo bạn vào đúng lúc giá vừa chạy mạnh, tức lúc cảm xúc dễ dâng nhất.
- Nhìn tổng chứ đừng nhìn lẻ. Theo dõi từng khoản riêng lẻ làm bạn thấy nhiều "vết đỏ" hơn. Nhìn toàn bộ tài sản theo kỳ dài thường cho cảm giác sát thực tế hơn.
- Viết ra lý do mình cầm một tài sản và khoảng thời gian định cầm. Khi muốn bán vì một ngày đỏ, đọc lại tờ giấy đó. Nếu lý do vẫn còn nguyên, ngày đỏ ấy chỉ là tiếng ồn.
- Để tiền cần dùng sớm ở chỗ ít dao động. Phần lớn nỗi lo khi thấy lỗ đến từ việc ta sợ phải dùng số tiền đó sớm. Tách riêng tiền cần trong vài năm tới giúp bớt hẳn áp lực.
Nhịp xem thưa hơn không có nghĩa là bỏ mặc. Nếu có chuyện thật sự thay đổi, như công ty bạn góp vốn đổi hẳn ngành nghề, hay hoàn cảnh nhà bạn khác đi, thì đó là lúc cần nhìn lại, bất kể lịch.
Câu hỏi thường gặp
Ngại lỗ cận thị là gì?
Là sự kết hợp giữa ngại lỗ, tức đau khi mất nhiều hơn vui khi được, và thói quen đánh giá kết quả quá thường xuyên. Benartzi và Thaler đặt tên này năm 1995. Kết quả là người ta thấy tài sản dao động đáng sợ hơn thực tế và dễ bỏ cuộc sớm.
Có nên xem tài khoản chứng khoán mỗi ngày không?
Với người đầu tư dài hạn, nhiều nghiên cứu hành vi gợi ý xem quá dày làm tăng lo lắng và dễ dẫn đến quyết định vội. Một nhịp cố định như mỗi tháng hay mỗi quý thường đủ để nắm tình hình mà ít bị tiếng ồn ngắn hạn kéo đi.
Vì sao mất tiền đau hơn được tiền?
Theo lý thuyết triển vọng của Kahneman và Tversky, phần lớn người cảm nhận mất mát mạnh hơn lợi ích cùng cỡ, ước lượng thường gặp là khoảng gấp đôi. Mức này khác nhau giữa từng người và bối cảnh.
Thí nghiệm của Thaler, Tversky, Kahneman và Schwartz năm 1997 cho thấy gì?
Người được báo kết quả đầu tư dày đặc dồn nhiều tiền hơn vào lựa chọn an toàn lãi thấp và cuối cùng kiếm ít hơn người chỉ nhận kết quả gộp. Thông tin thường xuyên hơn lại dẫn tới quyết định kém hơn.
Không xem thường xuyên thì có bị lỡ việc gì không?
Có thể, nếu có thay đổi thật sự về tài sản hay hoàn cảnh của bạn. Vì thế nhịp xem thưa nên đi kèm một danh sách vài sự kiện đáng để xem lại ngay. Biến động giá thông thường không nằm trong danh sách đó.
