Save More Tomorrow (tạm dịch "Để dành nhiều hơn vào ngày mai") là cách tiết kiệm trong đó người ta cam kết từ hôm nay sẽ trích ra một phần của những lần tăng lương sau này, chứ không cắt vào đồng lương hiện tại. Richard Thaler và Shlomo Benartzi thiết kế nó và công bố kết quả năm 2004: ở công ty thử nghiệm đầu tiên, tỉ lệ để dành của những người tham gia tăng từ khoảng 3,5% lên khoảng 13,6% thu nhập sau khoảng 40 tháng. Điều đáng học không nằm ở con số, mà ở cách nó né khéo ba điểm yếu của lòng kiên nhẫn.
Vấn đề: ai cũng muốn để dành, nhưng không phải bây giờ
Hỏi một người đi làm có nên để dành nhiều hơn không, gần như ai cũng gật. Hỏi họ có bắt đầu từ tháng này không, nhiều người ngập ngừng. Tháng này có đám cưới, tháng này xe hỏng, tháng này con vào năm học mới. Lần nào cũng có lý do, và lý do nào cũng có thật.
Các nhà kinh tế học hành vi chỉ ra ba trở ngại đứng sau sự ngập ngừng ấy:
- Thiên lệch hiện tại: ta dễ hứa cho tương lai, khó làm ngay bây giờ.
- Ngại mất mát: nhìn thấy lương thực nhận giảm đi, dù chỉ vài phần trăm, gây khó chịu nhiều hơn mức vui khi có thêm cùng một khoản.
- Quán tính: đã đăng ký một mức thì ít ai buồn sửa, dù biết mức đó thấp.
Phần lớn lời khuyên tiết kiệm đánh thẳng vào ba trở ngại này bằng ý chí: hãy cố lên, hãy cắt bớt. Thaler và Benartzi làm ngược lại. Họ không chống lại ba điểm yếu đó mà dùng chính chúng.
Cách chương trình vận hành
Thiết kế gốc, áp dụng trong các quỹ hưu trí do công ty quản lý ở Mỹ, có bốn bước:
- Người lao động được mời đăng ký trước lần tăng lương kế tiếp khá lâu. Quyết định được đưa ra khi việc trích tiền còn ở tương lai, đúng lúc thiên lệch hiện tại không cản đường.
- Mỗi khi lương tăng, một phần của khoản tăng đó tự động chuyển vào tiết kiệm. Lương thực nhận không bao giờ giảm, chỉ tăng chậm hơn một chút. Ngại mất mát không bị đánh thức.
- Mức trích tăng dần qua mỗi lần tăng lương, cho tới một mức trần đã định.
- Người tham gia có thể rút lui bất cứ lúc nào. Nhưng vì quán tính, phần lớn để nguyên.
Ở công ty thử nghiệm đầu tiên, một doanh nghiệp sản xuất cỡ vừa, những người nhận lời có mức để dành ban đầu thấp, khoảng 3,5% thu nhập. Sau bốn lần tăng lương, khoảng 40 tháng, mức đó lên khoảng 13,6%. Phần lớn người tham gia ở lại tới cuối, dù cửa ra luôn mở. Nghiên cứu được đăng trên Journal of Political Economy năm 2004.
| Điểm yếu | Cách thông thường | Cách Save More Tomorrow |
|---|---|---|
| Thiên lệch hiện tại | Đòi bắt đầu ngay tháng này | Cam kết bây giờ, trích tiền từ lần tăng lương sau |
| Ngại mất mát | Lương thực nhận giảm đi | Lương thực nhận không giảm, chỉ tăng chậm hơn |
| Quán tính | Phải nhớ tự tăng mức mỗi năm | Mức trích tự tăng, không làm gì thì vẫn chạy |
| Sợ bị trói | Hợp đồng dài, khó rút | Rút lui được bất cứ lúc nào |
Vì sao nó là bài học về kiên nhẫn, không chỉ về tiết kiệm
Chương trình này không biến người tham gia thành người kiên nhẫn hơn. Họ vẫn là những con người ấy, vẫn thích tiêu hôm nay hơn ngày mai. Cái thay đổi là thời điểm ra quyết định.
Kiên nhẫn khó nhất ở khoảnh khắc nhìn thấy tiền. Nếu đã chọn xong từ lúc tiền còn chưa về, phần việc khó đã xong khi cám dỗ chưa xuất hiện. Điều này áp dụng được rất rộng: quyết định ăn gì từ lúc no, quyết định mua gì từ lúc chưa vào cửa hàng, quyết định trích bao nhiêu từ lúc chưa có thưởng.
Có một nghiên cứu gần gũi khác: năm 2001, Brigitte Madrian và Dennis Shea quan sát một công ty Mỹ đổi quỹ hưu trí từ chỗ "muốn tham gia thì tự đăng ký" sang "mặc định tham gia, ai không muốn thì tự rút ra". Tỉ lệ tham gia của nhân viên mới tăng vọt. Không ai thuyết giảng, không ai thay đổi tính cách. Chỉ có phương án mặc định đổi chỗ. Điểm trừ mà chính nghiên cứu ghi nhận: nhiều người cũng ở lì luôn ở mức đóng mặc định thấp, quán tính có hai mặt.
Những giới hạn cần biết
Đừng biến một nghiên cứu thành phép màu. Có mấy điều nên nhớ:
- Con số 3,5% lên 13,6% là của một công ty cụ thể. Ở các nơi triển khai sau, mức tăng khác nhau, có nơi khiêm tốn hơn nhiều. Tác dụng phụ thuộc vào việc lương có thật sự tăng đều hay không.
- Nó cần lương tăng. Người làm nghề thu nhập thất thường, làm thời vụ, buôn bán nhỏ không có "lần tăng lương" rõ ràng để bám vào.
- Để dành nhiều chưa chắc là đúng với mọi người. Người đang nợ lãi cao thường nên ưu tiên trả nợ. Người chưa có quỹ dự phòng nên có quỹ đó trước.
- Nó dựa trên quán tính. Quán tính giữ ta ở lại trong chương trình tốt, nhưng cũng giữ ta ở lại trong những thứ không còn hợp. Vài năm nên xem lại một lần.
Áp dụng ở Việt Nam khi không có chương trình của công ty
Phần lớn người đi làm ở Việt Nam không có quỹ hưu trí tự nguyện do công ty quản lý kiểu Mỹ. Nhưng nguyên lý thì tự làm được, chỉ cần một tài khoản riêng và lệnh chuyển tiền tự động mà ngân hàng nào cũng có.
Bản tự làm
- Ghi ra giấy hôm nay: "Lần tăng lương tới, một nửa phần tăng sẽ vào tài khoản để dành." Ký tên, đề ngày. Nghe trẻ con, nhưng cam kết viết tay khó lờ đi hơn ý nghĩ trong đầu.
- Đặt lệnh chuyển tự động ngay trong ngày lương mới về đầu tiên, không chờ "tháng sau ổn định rồi tính".
- Áp dụng luôn cho thưởng: mỗi khoản thưởng, phụ cấp mới, một phần cố định đi thẳng vào tài khoản để dành.
- Đặt trần: khi đã để dành tới mức mình thấy đủ, dừng tăng. Tiết kiệm đến mức không dám sống cũng là một kiểu mất cân bằng.
Người có thu nhập không đều
Người bán hàng, làm tự do, nông dân thu hoạch theo vụ có thể đổi "lần tăng lương" thành "tháng làm ăn tốt hơn mức thường". Quy ước trước: tháng nào thu vượt một mức đã định thì phần vượt chia đôi, một nửa để dành. Quyết định từ lúc chưa biết tháng nào sẽ tốt, nên tới lúc tốt không phải giằng co.
Góc nhìn hôm nay
Save More Tomorrow là ví dụ gọn nhất cho một ý lớn: kiên nhẫn không chỉ là sức chịu đựng, mà còn là cách sắp đặt hoàn cảnh để mình khỏi phải chịu đựng quá nhiều. Người kiên nhẫn giỏi thường không phải người có ý chí sắt, mà là người biết chọn thời điểm quyết định.
Muốn đọc thêm, cuốn Nudge (Cú hích) của Richard Thaler và Cass Sunstein, đã có bản tiếng Việt, kể về chương trình này cùng nhiều ví dụ khác về phương án mặc định. Thaler nhận giải Nobel Kinh tế năm 2017, một phần vì những đóng góp như thế.
Câu hỏi thường gặp
Save More Tomorrow là gì?
Là chương trình tiết kiệm do Richard Thaler và Shlomo Benartzi thiết kế, trong đó người lao động cam kết trước sẽ trích một phần của các lần tăng lương sau này vào tiết kiệm. Lương thực nhận không giảm, mức trích tự tăng dần, và người tham gia có thể rút lui bất cứ lúc nào.
Kết quả của Save More Tomorrow là bao nhiêu?
Ở công ty thử nghiệm đầu tiên, tỉ lệ để dành của người tham gia tăng từ khoảng 3,5% lên khoảng 13,6% thu nhập sau khoảng 40 tháng, qua bốn lần tăng lương. Kết quả được công bố năm 2004. Các nơi triển khai sau có mức tăng khác nhau.
Vì sao cam kết trước lại dễ hơn bắt đầu ngay?
Vì con người sốt ruột nhất với khoảng chờ gần. Khi việc trích tiền còn ở tương lai, ta cân nhắc tỉnh táo hơn. Đến lúc tiền về, quyết định đã có sẵn và chạy tự động, không phải giằng co lại.
Người thu nhập không đều có áp dụng được không?
Được, nếu đổi "lần tăng lương" thành "phần thu vượt một mức đã định". Quy ước trước rằng phần vượt sẽ chia đôi, một nửa để dành, rồi đặt lệnh chuyển ngay khi có tháng thu tốt.
Có nên tiết kiệm trước khi trả nợ không?
Với nợ lãi cao như thẻ tín dụng hay vay tiêu dùng, trả nợ thường nên được ưu tiên. Một quỹ dự phòng nhỏ cho việc khẩn cấp cũng nên có trước. Khi cần, hãy hỏi người tư vấn tài chính độc lập về hoàn cảnh cụ thể của mình.
