Khảo sát lớn nhất về sự kiên nhẫn giữa các nước là Global Preferences Survey của Armin Falk và cộng sự, công bố năm 2018 trên Quarterly Journal of Economics: khoảng 80.000 người ở 76 quốc gia được hỏi về kiên nhẫn, chấp nhận rủi ro, lòng tin và lòng tương trợ. Kết quả cho thấy mức kiên nhẫn trung bình khác nhau đáng kể giữa các nước, và nước có người dân kiên nhẫn hơn thường có thu nhập, tiết kiệm và giáo dục cao hơn. Nhưng tương quan đó không cho biết cái nào sinh ra cái nào, và khác biệt trong mỗi nước vẫn lớn hơn khác biệt giữa các nước.
Khảo sát được làm thế nào
Nhóm nghiên cứu, do nhà kinh tế người Đức Armin Falk đứng đầu, gửi bộ câu hỏi kèm theo cuộc thăm dò Gallup World Poll năm 2012. Mỗi nước khảo sát khoảng một nghìn người được chọn để đại diện cho dân số trưởng thành. Gộp lại, 76 quốc gia trong mẫu chiếm phần rất lớn dân số thế giới, trải đủ các châu lục và các mức thu nhập.
Điểm đặc biệt của khảo sát là các câu hỏi không được viết bừa. Trước khi đưa ra toàn cầu, nhóm tác giả đã thử chúng trong phòng thí nghiệm với tiền thật, giữ lại những câu dự đoán tốt nhất hành vi thật của người tham gia. Mỗi "sở thích" vì vậy được đo bằng một tổ hợp ngắn: một phần là bài chọn lựa, một phần là câu tự đánh giá.
Kiên nhẫn được hỏi ra sao
Với kiên nhẫn, người trả lời gặp hai loại câu:
- Một chuỗi lựa chọn giả định: nhận một khoản tiền hôm nay hay một khoản lớn hơn sau 12 tháng. Khoản tương lai thay đổi dần theo câu trả lời trước đó, giống như leo cầu thang, cho đến khi tìm ra điểm người đó bắt đầu chọn chờ.
- Một câu tự đánh giá: người trả lời cho biết mình sẵn lòng đến đâu trong việc từ bỏ một thứ hôm nay để được lợi hơn trong tương lai.
Số tiền được quy đổi theo sức mua của từng nước để câu hỏi có trọng lượng tương đương. Hai phần được gộp lại thành một chỉ số kiên nhẫn cho mỗi người, rồi lấy trung bình cho mỗi nước.
Sáu sở thích được đo cùng lúc
| Sở thích | Câu hỏi cốt lõi |
|---|---|
| Kiên nhẫn | Sẵn lòng chờ để được nhiều hơn đến đâu? |
| Chấp nhận rủi ro | Sẵn lòng đánh cược để có thể được nhiều hơn đến đâu? |
| Tương trợ tích cực | Có đáp lại khi được người khác giúp không? |
| Tương trợ tiêu cực | Có sẵn lòng trả đũa khi bị đối xử bất công không, kể cả khi tốn kém cho mình? |
| Lòng vị tha | Có cho đi mà không mong được đáp lại không? |
| Lòng tin | Có tin rằng người khác nhìn chung có thiện ý không? |
Đo sáu thứ cùng lúc cho phép xem chúng đi với nhau thế nào. Nhóm tác giả thấy các sở thích này không độc lập hoàn toàn: một số cặp có xu hướng đi cùng nhau, và cấu trúc đó giống nhau khá nhiều giữa các vùng. Riêng mối quan hệ giữa kiên nhẫn và lòng tin thì có lý do rất đời thường: chờ đợi một lời hứa trong tương lai chỉ có nghĩa khi người ta tin lời hứa đó sẽ được giữ.
Những gì khảo sát tìm ra
Có ba phát hiện chính đáng nhớ.
Thứ nhất, khác biệt giữa các nước là có thật. Mức kiên nhẫn trung bình không giống nhau ở mọi nơi, và khác biệt không chỉ do ngẫu nhiên. Nhóm tác giả cũng chỉ ra một mẫu hình theo vùng, nhưng chính họ nhấn mạnh rằng trong mỗi nước, người với người khác nhau rất nhiều.
Thứ hai, kiên nhẫn đi cùng với thu nhập. Nước có mức kiên nhẫn trung bình cao hơn thường có thu nhập bình quân đầu người cao hơn, tỉ lệ tiết kiệm cao hơn và số năm đi học trung bình nhiều hơn. Đây là một trong những mối liên hệ mạnh nhất trong toàn bộ khảo sát.
Thứ ba, trong mỗi nước, kiên nhẫn cũng liên quan tới học vấn và khả năng nhận thức. Người được học nhiều hơn, làm tốt hơn các bài kiểm tra tư duy đơn giản, thường trả lời kiên nhẫn hơn.
Bài báo này không công bố một "bảng xếp hạng" để tranh luận nước nào giỏi hơn. Các con số theo từng nước có trong dữ liệu công khai, nhưng chênh lệch giữa các nước gần nhau thường nhỏ và có sai số. Đọc chúng như thứ hạng thi đấu là hiểu sai mục đích.
Đọc kết quả cho đúng: tương quan không phải nhân quả
Câu hỏi tự nhiên là: người dân kiên nhẫn nên nước giàu, hay nước giàu nên người dân kiên nhẫn? Cả hai chiều đều có lý.
- Chiều thứ nhất: người kiên nhẫn để dành nhiều hơn, đầu tư vào học hành nhiều hơn, và qua nhiều thế hệ điều đó có thể làm kinh tế tăng trưởng.
- Chiều thứ hai: ở nơi an toàn, thể chế ổn định, ngân hàng giữ được tiền, lời hứa được giữ, thì chờ đợi là hợp lý. Ở nơi bất ổn, nhận ngay là khôn ngoan. Nghèo khó và bất ổn có thể "dạy" người ta chọn hiện tại.
Có cả những giả thuyết về gốc rễ lịch sử. Hai nhà kinh tế Oded Galor và Ömer Özak (2016) cho rằng những vùng mà cây trồng thời tiền công nghiệp cho năng suất cao trên công sức bỏ ra đã khuyến khích thói quen đầu tư dài hạn, và dấu vết của nó còn thấy trong văn hoá ngày nay. Đây là giả thuyết đáng chú ý nhưng vẫn còn tranh luận.
Ngoài ra, các nhà tâm lý học văn hoá từ lâu đã nói tới "định hướng dài hạn" như một chiều kích văn hoá (Geert Hofstede đưa vào mô hình của mình dựa trên khảo sát của Michael Bond). Khái niệm này gần với kiên nhẫn nhưng không trùng: nó còn bao gồm sự tiết kiệm, bền bỉ và thái độ với truyền thống.
Giới hạn của khảo sát
- Câu hỏi giả định. Phần chọn tiền không trả tiền thật. Nhóm tác giả đã kiểm chứng trước bằng thí nghiệm có thưởng, nhưng chỉ ở một nước.
- Dịch thuật. Một câu tự đánh giá có thể mang sắc thái khác nhau qua các ngôn ngữ. "Sẵn lòng từ bỏ" ở nơi này có thể nghe tích cực, ở nơi khác lại nghe như mất mát.
- Bối cảnh kinh tế. Ở nước lạm phát cao hoặc lãi suất cao, chờ 12 tháng để nhận thêm một khoản cố định có thể thật sự không đáng. Câu trả lời khi đó phản ánh kinh tế hơn là tính cách.
- Một thời điểm. Dữ liệu lấy năm 2012; sở thích có thể đổi theo thời gian, nhất là sau khủng hoảng.
Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về
Bài học lớn nhất từ khảo sát này không phải "nước nào kiên nhẫn hơn" mà là kiên nhẫn gắn chặt với lòng tin. Người ta chịu chờ khi tin rằng tương lai sẽ đến như đã hứa. Trong gia đình hay nơi làm việc cũng vậy: muốn người khác kiên nhẫn, trước hết phải giữ lời ở những lần hẹn nhỏ.
Bài học thứ hai: đừng vội gán nhãn cả một dân tộc là nóng vội hay chậm rãi. Khác biệt trong một nước lớn hơn khác biệt giữa các nước. Ai muốn tự tìm hiểu dữ liệu có thể tìm trang web của Global Preferences Survey, nơi nhóm tác giả công bố bộ số liệu và tài liệu phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Global Preferences Survey là gì?
Đó là khảo sát của Armin Falk và cộng sự, đăng năm 2018 trên Quarterly Journal of Economics, hỏi khoảng 80.000 người ở 76 nước về sáu sở thích kinh tế: kiên nhẫn, chấp nhận rủi ro, tương trợ tích cực, tương trợ tiêu cực, lòng vị tha và lòng tin. Câu hỏi được thử trước trong phòng thí nghiệm với tiền thật.
Người nước giàu có kiên nhẫn hơn không?
Ở cấp độ quốc gia, mức kiên nhẫn trung bình đi cùng với thu nhập, tiết kiệm và học vấn cao hơn. Nhưng đây là tương quan; có thể kiên nhẫn giúp làm giàu, cũng có thể sự ổn định và giàu có làm việc chờ đợi trở nên hợp lý hơn.
Khảo sát này có xếp hạng các nước không?
Bài báo không nhằm xếp hạng; số liệu từng nước có trong dữ liệu công khai nhưng chênh lệch giữa nhiều nước rất nhỏ và có sai số. Khác biệt giữa các cá nhân trong cùng một nước còn lớn hơn khác biệt giữa các nước.
Vì sao kiên nhẫn liên quan tới lòng tin?
Chờ đợi chỉ có nghĩa khi ta tin phần thưởng tương lai sẽ đến. Ở nơi lời hứa hay bị thất hứa, nhận ngay là lựa chọn khôn ngoan, nên lòng tin và kiên nhẫn thường đi cùng nhau.
Kiên nhẫn có phải do văn hoá quyết định?
Văn hoá có ảnh hưởng, và có những giả thuyết về gốc rễ lịch sử như nghiên cứu của Galor và Özak về nông nghiệp thời xưa. Nhưng hoàn cảnh kinh tế, học vấn và tính cách cá nhân cũng đóng vai trò lớn, nên không thể quy hết cho văn hoá.
