Nghiên cứu của Brad Barber và Terrance Odean năm 2000, theo dõi khoảng 66.000 hộ gia đình mở tài khoản chứng khoán ở Mỹ giai đoạn 1991–1996, cho thấy nhóm mua bán nhiều nhất có lợi suất ròng thấp hơn rõ rệt so với nhóm ít động tay và so với thị trường chung. Tên bài báo nói thẳng kết luận: "Trading Is Hazardous to Your Wealth", mua bán nhiều có hại cho tài sản của bạn. Lý do chính không phải người mua bán nhiều chọn sai, mà là chi phí và sự tự tin quá mức bào mòn dần phần lời.
Nghiên cứu được làm thế nào
Barber và Odean có trong tay một thứ hiếm: dữ liệu giao dịch thật của một công ty môi giới giá rẻ lớn ở Mỹ, gồm khoảng 66.000 hộ, kéo dài sáu năm từ 1991 đến 1996. Họ không hỏi người ta nghĩ gì mà nhìn người ta làm gì: mua gì, bán gì, khi nào, tốn bao nhiêu phí.
Họ chia các hộ thành năm nhóm theo mức độ mua bán, tính bằng tỉ lệ luân chuyển danh mục, tức trong một năm người đó thay bao nhiêu phần tài sản của mình. Rồi họ so lợi suất của từng nhóm, trước và sau khi trừ chi phí giao dịch. Kết quả đăng trên Journal of Finance năm 2000.
Kết quả chính
Trước khi trừ chi phí, các nhóm không chênh nhau nhiều. Người mua bán nhiều không chọn cổ phiếu tệ hơn hẳn. Nhưng sau khi trừ phí môi giới và chênh lệch giá mua bán, khoảng cách mở ra rõ rệt.
| Nhóm (theo bài báo, giai đoạn 1991–1996) | Lợi suất ròng hằng năm, khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thị trường chung (chỉ số so sánh) | 17,9% | Giai đoạn thị trường Mỹ tăng mạnh |
| Hộ gia đình trung bình | 16,4% | Thấp hơn thị trường khoảng 1,5 điểm phần trăm |
| 20% hộ mua bán nhiều nhất | 11,4% | Luân chuyển danh mục hơn 200% mỗi năm |
Hộ trung bình thay khoảng ba phần tư danh mục mỗi năm. Nhóm mua bán nhiều nhất thay toàn bộ danh mục hơn hai lần mỗi năm. Mỗi lần thay là một lần trả phí, và phí cộng lại thành khoảng cách vài điểm phần trăm mỗi năm. Với tài sản để lâu, vài điểm phần trăm mỗi năm là chuyện lớn; bạn nào đã quen phép tính lãi kép sẽ hiểu ngay vì sao.
Lưu ý quan trọng: đây là số liệu của một giai đoạn, một nước, một nhóm khách hàng. Nó không nói thị trường lúc nào cũng tăng 17,9%, và không nói cứ ngồi im là có lời. Điều nó nói hẹp hơn nhưng chắc hơn: trong cùng điều kiện, động tay nhiều làm kết quả ròng kém đi.
Vì sao người ta vẫn mua bán nhiều
Tự tin quá mức
Barber và Odean cho rằng thủ phạm chính là sự tự tin quá mức. Ai cũng nghĩ mình đọc tin nhanh hơn, hiểu doanh nghiệp rõ hơn người khác. Mỗi lần mua bán là một lần đặt cược rằng mình biết điều người bán bên kia không biết. Phần lớn lần đặt cược đó không có lợi thế thật.
Năm 2001, hai ông công bố thêm một bài với cái tên tinh nghịch "Boys Will Be Boys". Trên cùng bộ dữ liệu, nam giới mua bán nhiều hơn nữ giới khoảng 45%, và vì thế lợi suất ròng bị bào mòn nhiều hơn. Các tác giả nối điều này với nghiên cứu tâm lý cho thấy nam giới thường tự tin quá mức hơn trong các lĩnh vực như tài chính. Đó là xu hướng trung bình của nhóm, không phải nhận xét về từng người.
Cảm giác kiểm soát
Ngồi yên khó hơn hành động. Khi giá giảm, làm gì đó cho cảm giác đang kiểm soát tình hình, dù việc làm ấy không giúp gì. Bóng đá có một ví dụ hay: thủ môn khi bắt phạt đền thường bay sang một bên, dù nghiên cứu năm 2007 của Michael Bar-Eli và cộng sự cho thấy đứng giữa có tỉ lệ cản phá không thấp hơn. Bay người đi và thua thì người ta thông cảm; đứng im mà thua thì bị trách.
Chi phí ẩn nhỏ từng lần
Phí môi giới, thuế khi bán, chênh lệch giữa giá mua và giá bán: mỗi khoản nghe nhỏ, nhìn trên một giao dịch thì không đáng kể. Chỉ khi cộng cả năm mới thấy nó lớn.
Ở Việt Nam thì sao
Bài báo dùng dữ liệu Mỹ, nhưng cơ chế thì giống. Người mua bán cổ phiếu ở Việt Nam cũng trả phí giao dịch cho công ty chứng khoán mỗi lần mua và bán, và theo quy định hiện hành, cá nhân nộp thuế thu nhập 0,1% trên giá trị mỗi lần bán, bất kể lời hay lỗ. Mua bán càng dày, các khoản này cộng lại càng nhiều.
Thêm vào đó là thời gian và sức lực: ngồi canh bảng điện, đọc tin đồn trong các nhóm chat, mất ngủ vì một mã giảm sàn. Những thứ đó không hiện trong báo cáo lợi suất nhưng là chi phí thật.
Bài này không khuyên mua hay bán bất kỳ cổ phiếu, quỹ hay tài sản nào, cũng không nói nắm giữ lâu là lúc nào cũng đúng. Nắm giữ một thứ tệ thật thì lâu cũng vẫn tệ. Điểm cần mang về là: mỗi lần định mua bán, hãy biết mình đang trả giá cho quyết định đó, và hỏi xem mình có thật sự biết điều gì người bên kia không biết.
Kiên nhẫn ở đây trông như thế nào
Kiên nhẫn trong đầu tư hay bị hiểu thành "cứ mua rồi để đó, bao giờ lời thì bán". Đó là cách hiểu hẹp. Theo tinh thần nghiên cứu này, kiên nhẫn là:
- Có lý do rõ ràng trước khi hành động, và lý do ấy không phải "giá vừa chạy".
- Chấp nhận rằng phần lớn biến động hằng ngày không mang thông tin gì đáng để mình phản ứng.
- Tính chi phí trước khi tính lợi nhuận: một giao dịch phải có lý do đủ mạnh để bù được cả phí lẫn rủi ro mình sai.
- Chịu được cảm giác "không làm gì" khi xung quanh ai cũng đang làm.
Góc nhìn hôm nay: việc làm được ngay
- Đếm lại. Nếu bạn có tài khoản chứng khoán, xem lịch sử giao dịch năm qua: bao nhiêu lần mua bán, tổng phí và thuế là bao nhiêu. Nhiều người ngạc nhiên với con số này.
- Viết nhật ký giao dịch. Mỗi lần mua bán, ghi một dòng lý do. Ba tháng sau đọc lại xem bao nhiêu lý do thật sự đứng được.
- Đặt luật chờ. Thấy một tin nóng, chờ qua một phiên rồi mới quyết. Phần lớn tin nóng đã nằm trong giá trước khi bạn kịp đọc.
- Tách tiền "tập chơi" nếu không cưỡng được. Nếu bạn thích mua bán, giới hạn nó vào một phần nhỏ, phần còn lại để yên.
Muốn đọc thêm, cuốn Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman (đã có bản tiếng Việt) có một chương dành riêng cho ảo tưởng về kỹ năng trong đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu Barber và Odean nói gì?
Theo dõi khoảng 66.000 hộ đầu tư ở Mỹ giai đoạn 1991–1996, Barber và Odean thấy nhóm mua bán nhiều nhất có lợi suất ròng khoảng 11,4% mỗi năm, thấp hơn rõ so với thị trường khoảng 17,9%. Nguyên nhân chính là chi phí giao dịch và sự tự tin quá mức.
Vì sao mua bán nhiều lại lỗ hơn?
Trước chi phí, người mua bán nhiều không chọn kém hơn hẳn. Nhưng mỗi lần mua bán là một lần trả phí, thuế và chênh lệch giá. Cộng cả năm, các khoản này kéo lợi suất ròng xuống đáng kể.
"Trading Is Hazardous to Your Wealth" đăng ở đâu?
Bài báo của Brad Barber và Terrance Odean đăng trên tạp chí Journal of Finance năm 2000. Năm 2001 hai tác giả công bố tiếp bài "Boys Will Be Boys" về khác biệt giới trong tần suất giao dịch.
Nắm giữ lâu có phải luôn tốt hơn không?
Không. Nghiên cứu chỉ cho thấy mua bán dày đặc làm kết quả ròng kém đi trong cùng điều kiện. Nắm giữ một tài sản kém chất lượng lâu thì vẫn kém, và kết quả quá khứ không bảo đảm cho tương lai.
Bán cổ phiếu ở Việt Nam mất thuế bao nhiêu?
Theo quy định hiện hành, cá nhân nộp thuế thu nhập 0,1% trên giá trị mỗi lần bán chứng khoán, kể cả khi lỗ. Ngoài ra còn phí giao dịch theo biểu phí của từng công ty chứng khoán.
