Các đợt thị trường giảm sâu trong lịch sử cho thấy thời gian để chỉ số quay về đỉnh cũ rất khác nhau: có lần vài năm, có lần cả một thế hệ. Chỉ số Dow Jones đỉnh tháng 9/1929 phải tới khoảng tháng 11/1954 mới lấy lại, Nikkei của Nhật đỉnh cuối năm 1989 phải tới tháng 2/2024 mới vượt, còn VN-Index đỉnh tháng 3/2007 phải tới khoảng đầu năm 2018. Bài học không phải "cứ chờ là sẽ lên", mà là: thời gian chờ có thể dài hơn sức chịu của ta rất nhiều, nên phải chuẩn bị từ trước.
Ba cú rơi để nhớ
Dow Jones và Đại khủng hoảng
Tháng 9/1929, chỉ số Dow Jones của Mỹ lên đỉnh. Tháng 10 cùng năm thị trường sụp, rồi tiếp tục trượt dài suốt hơn hai năm. Tới giữa năm 1932, chỉ số chỉ còn khoảng một phần mười so với đỉnh. Phải tới khoảng tháng 11/1954, tức một phần tư thế kỷ sau, Dow Jones mới về lại mức đỉnh năm 1929.
Cần nói thêm cho công bằng: con số 25 năm tính theo điểm chỉ số trần. Thời đó có giảm phát mạnh, giá cả hàng hoá cũng rơi, và cổ phiếu trả cổ tức khá cao. Nếu tính cả cổ tức và sức mua thật của đồng tiền, nhiều nhà nghiên cứu ước thời gian hồi phục ngắn hơn đáng kể. Dù tính kiểu nào, đó vẫn là quãng chờ đủ làm nhiều người bỏ cuộc.
Nikkei và "những thập kỷ mất mát"
Ngày giao dịch cuối năm 1989, chỉ số Nikkei 225 của Nhật lên khoảng 38.900 điểm, đỉnh của một thời kỳ bong bóng cả cổ phiếu lẫn đất đai. Sau đó là hơn ba thập kỷ chỉ số loanh quanh dưới đỉnh, có lúc chỉ còn khoảng một phần năm. Phải tới tháng 2/2024, Nikkei mới vượt mức cũ, sau khoảng 34 năm.
Một người Nhật 35 tuổi mua cổ phiếu đúng đỉnh năm 1989 đã gần 70 tuổi khi chỉ số trở lại. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy "dài hạn" có thể dài hơn cả quãng đời làm việc.
VN-Index và đợt sốt 2006–2007
Thị trường chứng khoán Việt Nam mở cửa năm 2000. Sau một đợt tăng nóng, VN-Index lên đỉnh khoảng 1.170 điểm vào tháng 3/2007, rồi rơi mạnh trong năm 2008, có lúc chỉ còn khoảng một phần năm đỉnh. Phải tới khoảng đầu năm 2018, chỉ số mới vượt lại mức đỉnh cũ, tức gần 11 năm.
| Chỉ số | Đỉnh | Mức giảm sâu nhất, khoảng | Vượt lại đỉnh cũ, khoảng | Thời gian chờ |
|---|---|---|---|---|
| Dow Jones (Mỹ) | 9/1929 | gần 90% | 11/1954 | khoảng 25 năm (tính điểm trần) |
| Nikkei 225 (Nhật) | cuối 1989, khoảng 38.900 điểm | khoảng 80% | 2/2024 | khoảng 34 năm |
| VN-Index (Việt Nam) | 3/2007, khoảng 1.170 điểm | khoảng 80% | đầu 2018 | khoảng 11 năm |
Ba ví dụ này được chọn vì là những trường hợp tệ nhất, dễ nhớ nhất. Nhiều đợt giảm khác hồi phục nhanh hơn nhiều. Nhưng không ai biết trước đợt giảm mình đang gặp sẽ thuộc loại nào.
Những cú rơi hồi phục nhanh
Để cân bằng, cũng nên nhớ những đợt giảm hồi phục nhanh. Đầu năm 2020, khi đại dịch bùng phát, chỉ số S&P 500 của Mỹ giảm khoảng một phần ba chỉ trong hơn một tháng, rồi lấy lại đỉnh cũ vào khoảng tháng 8 cùng năm. Người bán tháo vào tháng 3/2020 vì sợ một cuộc Đại khủng hoảng mới đã lỡ đợt hồi phục ấy. Nhưng người nghĩ rằng "lần nào cũng nhanh như 2020" thì quên mất Nikkei. Không có quy luật nào cho biết trước một đợt giảm sẽ kéo dài vài tháng hay vài chục năm.
Chỉ số hồi phục không có nghĩa từng công ty hồi phục
Một chỉ số chứng khoán là tập hợp nhiều công ty, và danh sách đó thay đổi theo thời gian. Công ty yếu bị loại ra, công ty mới mạnh được đưa vào. Chỉ số "hồi phục" một phần nhờ sự thay máu ấy.
Từng công ty riêng lẻ thì khác. Rất nhiều cái tên lừng lẫy ở đỉnh năm 1929, 1989 hay 2007 không bao giờ quay lại mức giá cũ; có công ty phá sản, có công ty bị thâu tóm, có công ty sống lay lắt. Câu "chờ thì sẽ về" chỉ có chút cơ sở khi nói về cả một thị trường đa dạng trong thời gian dài, và ngay cả khi đó cũng không có gì bảo đảm. Áp nó cho một mã cổ phiếu riêng lẻ là một bước nhảy rất xa.
Vì sao người ta bán đúng đáy
Khi nhìn lại biểu đồ, ai cũng thấy đáy rõ ràng. Nhưng lúc đang ở trong đó, đáy không có biển báo. Những người đã bán ra năm 1932, năm 2003 hay năm 2009 không ngốc. Họ bán vì:
- Cần tiền thật. Mất việc, ốm đau, nợ đến hạn. Đây là lý do phổ biến và chính đáng nhất.
- Vay để đầu tư. Khi giá giảm quá một mức, người cho vay buộc bán bất kể chủ tài khoản muốn hay không.
- Kiệt sức vì lo. Mỗi ngày nhìn tài khoản đỏ thêm, nỗi đau cộng dồn tới lúc người ta chỉ muốn chấm dứt cảm giác ấy.
- Tin rằng lần này khác. Ở đáy, tin tức thường u ám nhất, và kịch bản tệ nhất nghe hợp lý nhất.
Để ý rằng hai lý do đầu không liên quan gì tới ý chí. Người kiên nhẫn đến đâu mà cần tiền gấp vẫn phải bán. Vì thế, sức chờ thật sự được quyết định trước khi thị trường giảm, bằng cách sắp xếp tài chính, chứ không phải bằng việc cắn răng lúc đang giảm.
Chuẩn bị để chờ được: những điều sắp đặt từ lúc bình thường
- Quỹ dự phòng. Một khoản đủ sống vài tháng, để ở chỗ dễ rút và ít dao động, giúp bạn không phải bán tài sản lúc giá thấp chỉ vì một cái tin không may.
- Tiền dùng trong vài năm tới không nằm ở chỗ dao động mạnh. Tiền học của con năm sau, tiền sửa nhà, tiền cưới không nên phụ thuộc vào thị trường sang năm ra sao.
- Không vay để đầu tư vượt sức. Vay là trao quyền quyết định thời điểm bán cho người khác.
- Không dồn hết vào một chỗ. Một thị trường còn có thể hồi phục; một công ty thì có thể biến mất.
- Tự hỏi thật lòng: nếu khoản tiền này giảm một nửa và nằm yên đó mười năm, cuộc sống của mình có đảo lộn không? Nếu có, nó đang ở sai chỗ.
Bài này nói về lịch sử và tâm lý, không khuyên mua bán tài sản cụ thể nào và không dự đoán thị trường sẽ ra sao. Lịch sử cho ta hình dung về những gì từng xảy ra, nhưng quá khứ không bảo đảm tương lai.
Góc nhìn hôm nay
Chuyện Nikkei là lời nhắc khiêm tốn cho mọi câu "về dài hạn thì…". Dài hạn có thể là ba năm, cũng có thể là ba mươi năm. Kiên nhẫn có ý nghĩa khi đi cùng sự chuẩn bị: biết mình chờ được bao lâu, và sắp xếp để không bị buộc phải thôi chờ. Nếu muốn đọc thêm về các cú rơi lớn, cuốn The Great Crash 1929 của John Kenneth Galbraith là lựa chọn kinh điển, viết gọn và có duyên.
Câu hỏi thường gặp
Sau năm 1929, Dow Jones mất bao lâu để hồi phục?
Tính theo điểm chỉ số, Dow Jones đỉnh tháng 9/1929 phải tới khoảng tháng 11/1954 mới về lại, tức khoảng 25 năm. Nếu tính cả cổ tức và giảm phát thời đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thời gian hồi phục thật ngắn hơn đáng kể.
Nikkei vượt đỉnh năm 1989 vào khi nào?
Nikkei 225 lên khoảng 38.900 điểm vào cuối năm 1989 và phải tới tháng 2/2024 mới vượt mức này, sau khoảng 34 năm. Đây là một trong những quãng chờ dài nhất của một thị trường lớn.
VN-Index đỉnh 2007 là bao nhiêu và khi nào vượt lại?
VN-Index lên đỉnh khoảng 1.170 điểm vào tháng 3/2007, rơi mạnh trong năm 2008, và tới khoảng đầu năm 2018 mới vượt lại mức này, tức gần 11 năm.
Thị trường giảm thì cứ giữ là sẽ về bờ phải không?
Không có gì bảo đảm. Chỉ số có thể hồi phục nhờ thay công ty yếu bằng công ty mạnh, nhưng từng cổ phiếu riêng lẻ có thể không bao giờ về giá cũ. Thời gian chờ cũng có thể dài hơn sức chịu đựng tài chính của mỗi người.
Làm sao để không phải bán lúc thị trường giảm sâu?
Chuẩn bị từ trước: có quỹ dự phòng, để tiền cần dùng sớm ở nơi ít dao động, không vay quá sức để đầu tư và không dồn hết vào một chỗ. Sức chờ chủ yếu đến từ cách sắp xếp tài chính chứ không chỉ từ ý chí.
