Theo nhà tâm lý học Sarah Schnitker (2012, Journal of Positive Psychology), kiên nhẫn không phải một khối liền mà có ba kiểu: kiên nhẫn với người khác, kiên nhẫn trước gian khó lớn của cuộc đời, và kiên nhẫn với những phiền toái vặt hằng ngày. Ba kiểu này liên quan với nhau nhưng không đi cùng nhau một cách tự động: giỏi kiểu này chưa chắc giỏi kiểu kia. Biết mình mạnh, yếu ở kiểu nào giúp việc rèn luyện trúng chỗ hơn.
Ba kiểu kiên nhẫn được đo như thế nào
Trước nghiên cứu của Schnitker, kiên nhẫn trong tâm lý học chủ yếu được hiểu qua các bài chọn tiền "ít hôm nay hay nhiều hơn mai sau", tức là chuyện chờ phần thưởng. Schnitker muốn đo kiên nhẫn như một nét tính cách trong đời sống thật, nên bà xây dựng một bảng hỏi tự đánh giá gồm nhiều câu mô tả tình huống, người trả lời cho biết mình giống mô tả đến đâu.
Khi phân tích câu trả lời của các nhóm sinh viên và người trưởng thành ở Mỹ, các câu hỏi tự gom lại thành ba cụm. Mỗi cụm là một kiểu kiên nhẫn:
| Kiểu kiên nhẫn | Tên trong nghiên cứu | Tình huống điển hình | Câu tự hỏi |
|---|---|---|---|
| Với người khác | Interpersonal patience | Đồng nghiệp hỏi lại lần thứ ba, con làm đổ nước, người lớn tuổi kể chuyện chậm | Mình có giữ được giọng nhẹ nhàng khi người khác làm mình phải chờ? |
| Với gian khó cuộc đời | Life hardship patience | Bệnh kéo dài, thất nghiệp, chờ kết quả xét nghiệm, chăm người ốm lâu | Mình có giữ được bình tĩnh khi khó khăn lớn kéo dài mà chưa thấy lối ra? |
| Với phiền toái hằng ngày | Daily hassles patience | Kẹt xe, xếp hàng, mạng chậm, máy in kẹt giấy | Mình có để chuyện vặt làm hỏng cả buổi không? |
Một chi tiết đáng để ý: ba kiểu này liên quan với nhau ở mức vừa phải chứ không trùng khít. Nghĩa là có những người rất bình tĩnh khi đối mặt bệnh tật nhưng lại nổi đoá vì một cái đèn đỏ quá lâu.
Kiên nhẫn với người khác
Đây là kiểu kiên nhẫn ta hay nghĩ đến nhất, vì người khác là nguồn chờ đợi lớn nhất trong đời: chờ con mặc xong áo, chờ bố mẹ già hiểu cách dùng điện thoại, chờ đồng nghiệp gửi báo cáo, chờ người yêu nói hết ý.
Cái khó của kiểu này là nó kèm theo phán xét. Khi máy treo, ta không nghĩ máy "cố tình". Khi người khác chậm, ta dễ nghĩ họ lười, họ không để tâm, họ coi thường mình. Phán xét đó làm cơn bực nặng thêm nhiều lần. Người kiên nhẫn với người khác thường có thói quen tự hỏi: "Có lý do nào khác ngoài chuyện họ không tôn trọng mình không?" Thường là có: họ mệt, họ chưa quen, họ đang lo chuyện khác.
Kiểu kiên nhẫn này cũng có giới hạn rõ. Kiên nhẫn với người đang học việc là một chuyện; chịu đựng người liên tục xúc phạm, lừa dối hay bạo lực với mình là chuyện khác hẳn. Những tình huống cụ thể như kèm con học, nghe người khác nói hết câu hay chờ người đến muộn có chuyên mục riêng trong wiki này.
Kiên nhẫn trước gian khó cuộc đời
Kiểu thứ hai liên quan tới những chuyện lớn và kéo dài: một căn bệnh mạn tính, một giai đoạn mất việc, một người thân cần chăm sóc nhiều năm, một kỳ thi phải thi lại. Đặc điểm của những tình huống này là ta không biết khi nào nó kết thúc, và nhiều khi không làm được gì để nó kết thúc sớm hơn.
Kiên nhẫn ở đây không có nghĩa là vui vẻ với khó khăn. Nó gần với khả năng sống được trong sự không chắc chắn: vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn làm những việc nhỏ trong tầm tay, trong khi chuyện lớn còn treo đó. Người kiên nhẫn kiểu này thường chia gian khó thành những đoạn ngắn: không nghĩ "còn bao lâu nữa mới khỏi" mà nghĩ "tuần này mình cần làm gì".
Cũng cần nói rõ: kiên nhẫn trước gian khó không thay được giúp đỡ chuyên môn. Bệnh thì cần bác sĩ, buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ thì nên đi khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện.
Kiên nhẫn với phiền toái hằng ngày
Kiểu thứ ba nghe nhỏ nhặt nhưng lại chiếm nhiều thời gian nhất. Một ngày bình thường của người sống ở thành phố có thể có hàng chục lần phải chờ: chờ thang máy, chờ đèn xanh, chờ ứng dụng tải, chờ người đứng trước gọi món. Mỗi lần chỉ vài chục giây, nhưng cộng lại thì quyết định tâm trạng cả ngày.
Điều thú vị là nhiều người chịu được gian khó lớn rất giỏi nhưng lại kém ở kiểu này. Một lý do có thể là chuyện lớn được ta chuẩn bị tinh thần, còn chuyện vặt thì đến bất ngờ, ta chưa kịp "lên dây" thì đã bực. Lý do khác là chuyện vặt dễ làm ta thấy mình bị coi thường: "có mỗi việc in tờ giấy mà cũng không xong".
Tin tốt là đây cũng là kiểu dễ tập nhất, vì cơ hội tập xuất hiện hằng ngày. Mỗi lần đứng chờ là một lần thử.
Nghiên cứu thấy gì khi so ba kiểu
Trong các nghiên cứu của Schnitker, người có điểm kiên nhẫn cao hơn nhìn chung báo cáo hài lòng với cuộc sống hơn, có nhiều hy vọng hơn và ít triệu chứng trầm cảm hơn. Ba kiểu không cho kết quả giống hệt nhau, và đó chính là lý do tác giả đề nghị tách chúng ra: gộp làm một thì sẽ che mất chỗ khác biệt. Nói cách khác, câu "anh ấy là người kiên nhẫn" thường quá thô; nói "anh ấy rất kiên nhẫn với khách nhưng kém kiên nhẫn với máy tính" mới đúng với đời thật.
Đây là các nghiên cứu tương quan, chủ yếu trên người Mỹ, đo bằng bảng hỏi tự đánh giá. Chúng cho thấy hai thứ đi cùng nhau, chưa chứng minh được kiên nhẫn gây ra hạnh phúc. Bài "Người kiên nhẫn có hạnh phúc hơn không" trong cùng chuyên mục bàn kỹ hơn chuyện này.
Góc nhìn hôm nay: tự xem mình mạnh yếu ở đâu
Không cần bảng hỏi chuẩn để tự soi. Một cách đơn giản là nghĩ lại tuần vừa qua và trả lời ba câu:
- Lần gần nhất mình bực với một người vì họ chậm là khi nào? Mình đã nói gì?
- Có chuyện lớn nào đang treo mà mình chưa biết kết quả? Mình đang sống với nó ra sao?
- Chuyện vặt nào hay làm mình mất bình tĩnh nhất: xe cộ, mạng, hàng quán, máy móc?
Câu nào khiến mình phải nghĩ lâu nhất, ngại trả lời nhất, thường là chỗ cần tập. Mỗi kiểu có cách tập riêng: với người khác, tập tìm lý do thứ hai cho hành vi của họ; với gian khó, tập chia nhỏ thời gian; với chuyện vặt, tập gọi tên cơn bực ngay khi nó đến ("mình đang bực vì đèn đỏ") để nó không lan sang việc khác.
Ai muốn đọc nguồn gốc có thể tìm bài của Schnitker năm 2012 về kiên nhẫn như một đức tính, đăng trên Journal of Positive Psychology, và bài bà viết chung với Robert Emmons năm 2007 về kiên nhẫn nhìn từ tâm lý học và các truyền thống tư tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Ba kiểu kiên nhẫn là gì?
Theo Sarah Schnitker (2012), kiên nhẫn gồm ba kiểu: kiên nhẫn với người khác, kiên nhẫn trước gian khó lớn trong đời và kiên nhẫn với phiền toái hằng ngày. Ba kiểu có liên quan với nhau nhưng một người có thể mạnh kiểu này mà yếu kiểu kia.
Vì sao có người chịu được bệnh nặng mà lại bực vì kẹt xe?
Vì gian khó lớn thường được chuẩn bị tinh thần, còn chuyện vặt đến bất ngờ và dễ khiến ta thấy bị coi thường. Nghiên cứu cho thấy hai kiểu kiên nhẫn này chỉ liên quan ở mức vừa phải, nên chuyện đó khá phổ biến.
Kiểu kiên nhẫn nào dễ rèn nhất?
Kiên nhẫn với phiền toái hằng ngày thường dễ tập nhất vì cơ hội xuất hiện nhiều lần mỗi ngày: chờ thang máy, chờ đèn đỏ, chờ mạng. Mỗi lần đứng chờ có thể dùng để tập gọi tên cơn bực và để nó trôi qua.
Kiên nhẫn với người khác có nghĩa là chịu đựng mọi thứ?
Không. Kiên nhẫn với người đang học, đang mệt hay đang chậm khác với chịu đựng người xúc phạm, lừa dối hay bạo lực. Khi có nguy hiểm, cần tìm giúp đỡ chứ không chờ đợi thêm.
Sarah Schnitker là ai?
Sarah Schnitker là nhà tâm lý học người Mỹ chuyên nghiên cứu về đức tính, đặc biệt là kiên nhẫn. Bài năm 2012 của bà trên Journal of Positive Psychology là một trong những nghiên cứu đầu tiên đo kiên nhẫn như một nét tính cách nhiều mặt.
