Kiên nhẫn là khả năng chịu được sự chậm, sự chờ và sự khó mà không bực bội, không bỏ dở, trong khi vẫn giữ được bình tĩnh bên trong. Nó khác kiên trì ở chỗ kiên trì là tiếp tục làm, còn kiên nhẫn là chịu được lúc chưa có kết quả. Nó khác nhẫn nhịn và cam chịu ở chỗ người kiên nhẫn vẫn có lựa chọn và vẫn giữ ranh giới của mình.
Một định nghĩa dùng được
Trong tâm lý học, nhà nghiên cứu Sarah Schnitker (Mỹ) mô tả kiên nhẫn là xu hướng chờ đợi một cách bình thản trước sự thất vọng, gian khó hay đau khổ. Chữ quan trọng là bình thản. Một người ngồi chờ hai tiếng ở phòng khám nhưng trong đầu sôi sục, liên tục nhìn đồng hồ, gắt với y tá, thì đã chờ nhưng chưa hẳn đã kiên nhẫn.
Có thể tách kiên nhẫn thành ba phần cho dễ nhìn:
- Phần cảm xúc: cơn bực có đến, nhưng không lấn át. Ta vẫn khó chịu khi xe buýt trễ, chỉ là cái khó chịu đó không biến thành cơn giận kéo dài cả buổi.
- Phần suy nghĩ: ta hiểu vì sao phải chờ và chấp nhận rằng có những thứ không nhanh hơn được. Nồi xương hầm không ngọt sớm hơn chỉ vì ta mở vung liên tục.
- Phần hành động: ta không làm điều gây hại để "đỡ phải chờ": không chen ngang, không bỏ ngang việc đang dở, không nói lời làm tổn thương người đang làm chậm mình.
Thiếu một trong ba phần là thấy ngay. Có người giữ được hành vi rất chuẩn mực nhưng bên trong là nồi áp suất, về nhà thì trút lên người thân. Có người hiểu hết lý lẽ nhưng cơ thể vẫn run lên mỗi lần bị bắt chờ. Kiên nhẫn thật là khi cả ba cùng đi được với nhau.
Kiên nhẫn, kiên trì, nhẫn nhịn, cam chịu: bốn chữ hay bị trộn
Tiếng Việt có nhiều chữ gần nhau. Dùng lẫn thì không sao trong nói chuyện hằng ngày, nhưng khi muốn tự sửa mình thì nên biết mình đang thiếu chữ nào.
| Chữ | Cốt lõi | Câu hỏi để nhận ra | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Kiên nhẫn | Chịu được sự chờ, sự chậm mà vẫn bình tĩnh | Mình có giữ được bình thản khi chưa thấy kết quả không? | Ngồi đợi bánh chưng chín mà không mở nồi ra xem |
| Kiên trì | Tiếp tục bỏ công sức theo một mục tiêu | Mình có còn làm tiếp không? | Ngày nào cũng học hai mươi từ mới, dù có hôm chán |
| Nhẫn nhịn | Kìm lời, kìm phản ứng trước người khác | Mình có chọn không đáp trả lúc này không? | Không cãi lại khi khách nói nặng, để nói chuyện sau |
| Cam chịu | Chấp nhận điều có hại vì thấy mình không có lựa chọn | Mình chờ vì tin, hay vì sợ? | Bị quỵt lương ba tháng mà không dám hỏi |
Hai chữ đầu bổ sung cho nhau. Người học đàn cần kiên trì để tập mỗi ngày, và cần kiên nhẫn để không bực khi tháng thứ ba vẫn chưa đánh trôi một bài. Có người rất kiên trì nhưng không kiên nhẫn: họ làm đều, làm nhiều, nhưng lúc nào cũng cáu vì kết quả đến chậm. Ngược lại có người rất kiên nhẫn nhưng không kiên trì: ngồi chờ thì giỏi, nhưng cứ hết hứng là bỏ.
Chủ đề kiên trì, bỏ cuộc hay theo tiếp đã có nhiều chỗ khác viết kỹ, nên ở đây chỉ cần nhớ ranh giới: kiên trì trả lời câu "có làm tiếp không", kiên nhẫn trả lời câu "làm tiếp trong tâm thế nào".
Nhẫn nhịn: có ích nhưng không phải là đích
Nhẫn nhịn là kìm phản ứng trước một người hay một tình huống gây khó chịu. Trong giao tiếp, nó rất có ích: không đáp trả câu nói khó nghe ngay lúc nóng giúp tránh những lời mà sau này phải xin lỗi. Tục ngữ "một điều nhịn chín điều lành" nói đúng cái lợi đó.
Nhưng nhẫn nhịn chỉ nói về bề ngoài. Một người nhịn liên tục mà bên trong không bao giờ được giải toả thì cơn bực dồn lại, đến lúc bùng ra thì thường to hơn nhiều so với chuyện ban đầu. Vì vậy nhẫn nhịn nên được hiểu là hoãn phản ứng, không phải xoá phản ứng: không nói lúc này để nói cho đúng lúc khác, đúng cách khác.
Chữ Nhẫn trong chữ Hán, các truyền thống như Phật giáo hay triết học Khắc kỷ đều đã bàn về sự chịu đựng từ rất sớm. Đó là chuyện của lịch sử tư tưởng; điểm chung đáng giữ lại là họ đều phân biệt sự chịu đựng có chủ ý với sự bất lực.
Cam chịu: khi chờ không còn là đức tính
Cam chịu nhìn từ ngoài thì giống kiên nhẫn: cũng im lặng, cũng chờ, cũng không phản ứng. Khác biệt nằm ở bên trong. Người kiên nhẫn chờ vì tin rằng chờ là hợp lý: hạt giống cần thời gian, đứa trẻ cần thời gian, vết thương cần thời gian. Người cam chịu chờ vì sợ hoặc vì đã thôi tin rằng mình có quyền đòi khác đi.
Ba dấu hiệu cho thấy mình đã trượt từ kiên nhẫn sang cam chịu:
- Không có điểm dừng. Kiên nhẫn có thời hạn trong đầu: chờ đến cuối tháng, chờ đến mùa sau. Cam chịu thì không có mốc nào cả.
- Có người bị hại. Chờ một đồng nghiệp làm quen việc là kiên nhẫn. Chờ một người hết đánh mình là cam chịu.
- Mình không còn lựa chọn nào khác ngoài chờ. Kiên nhẫn là một lựa chọn. Khi chờ trở thành cách duy nhất vì mình đã bị cô lập, bị đe doạ hay bị phụ thuộc, đó không phải đức tính nữa.
Khi có bạo lực, đe doạ hoặc lừa đảo, không có lý do gì để "kiên nhẫn chờ thêm". Gọi công an 113 khi đang nguy hiểm, cấp cứu 115 khi có người bị thương, và tìm đến người mình tin cậy hoặc chính quyền nơi mình ở.
Chữ nghĩa nói gì
Chữ "kiên nhẫn" là từ Hán Việt, viết là 堅忍: kiên là bền, chắc; nhẫn là chịu đựng. Ghép lại, nó nghĩa là chịu đựng một cách bền bỉ, không lung lay. Tiếng Việt còn có "nhẫn nại" (忍耐), trong đó nại cũng là chịu được, nên "nhẫn nại" nhấn vào sức chịu đựng lâu dài hơn là sự cứng cỏi.
Trong tiếng Anh, patience đi từ tiếng Latin patientia, gốc là động từ pati: chịu đựng, trải qua. Cũng từ gốc đó mà có chữ patient với nghĩa "bệnh nhân": người đang phải chịu đựng. Hai ngôn ngữ cách xa nhau mà cùng đặt sự chịu đựng vào lõi của chữ, chứ không phải sự chậm chạp hay sự đứng yên.
Điểm đáng lưu ý là cả hai đều không hàm ý "chịu tất cả". Chữ kiên gợi một cái lõi vững: chịu đựng mà vẫn giữ mình. Đó cũng là chỗ để phân biệt với cam chịu, nơi cái lõi ấy đã bị bẻ gãy. Chuyện cách chiết tự chữ Nhẫn và những điển tích quanh nó có bài riêng trong chuyên mục "Chữ Nhẫn, tục ngữ và điển tích".
Vì sao cần phân biệt cho rõ
Khi muốn sửa tính nóng vội, nhiều người tự nhủ "phải nhịn". Kết quả là nhịn đến khi không chịu nổi rồi nổ tung. Nếu nhận ra mình thiếu phần cảm xúc của kiên nhẫn chứ không thiếu phần hành vi, thì việc cần làm là học cách hạ cơn bực bên trong, không phải học cách nghiến răng.
Ngược lại, nhiều người tưởng mình kiên nhẫn trong khi thật ra đang cam chịu. Nhận ra điều đó giúp họ thôi tự khen mình vì đã "chịu được", và bắt đầu tính đến chuyện thay đổi tình huống.
Một cách tự hỏi nhanh khi đang phải chờ: "Mình đang chờ cái gì, đến bao giờ, và nếu đến lúc đó vẫn không có thì mình sẽ làm gì?" Trả lời được cả ba vế là đang kiên nhẫn. Không trả lời được vế thứ hai và thứ ba thì nên dừng lại xem xét.
Góc nhìn hôm nay: tập phân biệt trong một tuần
Thử ghi lại trong một tuần những lần mình phải chờ hay chịu một điều gì khó chịu, rồi xếp mỗi lần vào một trong bốn cột của bảng ở trên. Đừng phán xét, chỉ ghi. Cuối tuần nhìn lại thường thấy một mẫu hình rõ: có người phần lớn là "nhẫn nhịn bề ngoài, sôi bên trong"; có người phát hiện ra một chuyện mình vẫn gọi là kiên nhẫn thật ra đã kéo dài quá lâu.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài của Sarah Schnitker về kiên nhẫn như một đức tính trong tâm lý học tích cực, và các bài khác trong chuyên mục này về ba kiểu kiên nhẫn, về lúc nào không nên chờ thêm.
Câu hỏi thường gặp
Kiên nhẫn là gì?
Kiên nhẫn là khả năng chịu được sự chậm, sự chờ và sự khó mà vẫn giữ bình tĩnh, không bực bội và không bỏ dở. Nó gồm cả phần cảm xúc bên trong, phần hiểu biết vì sao phải chờ, và phần hành vi không gây hại cho ai trong lúc chờ.
Kiên nhẫn và kiên trì khác nhau thế nào?
Kiên trì là tiếp tục bỏ công sức vào một việc, còn kiên nhẫn là giữ được bình thản trong lúc chưa thấy kết quả. Một người có thể làm đều đặn mỗi ngày nhưng lúc nào cũng cáu vì chậm: kiên trì mà thiếu kiên nhẫn. Hai phẩm chất này bổ sung cho nhau.
Nhẫn nhịn có phải là kiên nhẫn không?
Không hẳn. Nhẫn nhịn là kìm phản ứng bên ngoài, còn kiên nhẫn đòi cả sự bình tĩnh bên trong. Nhịn mà trong lòng vẫn sôi sục thì dễ bùng nổ về sau, nên nhẫn nhịn tốt nhất là hoãn phản ứng để nói đúng lúc, đúng cách.
Làm sao biết mình đang kiên nhẫn hay đang cam chịu?
Kiên nhẫn có mốc thời gian, là một lựa chọn và không để ai bị hại. Cam chịu thì không có điểm dừng, xuất phát từ sợ hãi và thường đi kèm thiệt hại cho chính mình. Có bạo lực, đe doạ hay lừa đảo thì không nên chờ thêm mà cần tìm giúp đỡ ngay.
Kiên nhẫn và nhẫn nại có giống nhau không?
Hai từ rất gần nhau và thường dùng thay cho nhau. Kiên nhẫn (堅忍) nhấn vào sự bền, chắc khi chịu đựng; nhẫn nại (忍耐) nhấn vào sức chịu được lâu dài. Cả hai đều nói về việc chịu được sự chờ và sự khó mà vẫn giữ mình.
