Cách đo lòng kiên nhẫn phổ biến nhất trong khoa học là hỏi người ta chọn một khoản nhỏ ngay hôm nay hay một khoản lớn hơn sau một thời gian, rồi tính xem họ "giảm giá" tương lai mạnh đến đâu. Phép đo này gọn và so sánh được, nhưng nó có giới hạn rõ: câu trả lời phụ thuộc vào lòng tin, vào túi tiền lúc đó và vào cách đặt câu hỏi. Vì vậy các nhà nghiên cứu thường dùng kèm bảng hỏi tự đánh giá và quan sát hành vi thật.
Câu hỏi cốt lõi: ít hôm nay hay nhiều hơn mai sau
Hình dung một câu hỏi: "Bạn muốn nhận 1 triệu đồng hôm nay, hay 1,2 triệu đồng sau một tháng?" Người chọn chờ được xem là kiên nhẫn hơn ở mức này. Rồi người ta đổi con số: 1,1 triệu, 1,05 triệu… cho đến khi tìm ra điểm mà người trả lời thấy hai lựa chọn ngang nhau. Điểm đó cho biết người đó cần được "bù" bao nhiêu để chịu chờ.
Các nhà kinh tế gọi đây là chiết khấu theo thời gian (time discounting): giá trị của một thứ trong đầu ta giảm đi khi nó lùi xa vào tương lai. Ai giảm mạnh thì được xem là ít kiên nhẫn; ai giảm nhẹ thì kiên nhẫn hơn. Phần chiết khấu trong đầu mỗi người, và nó ảnh hưởng tới chuyện tiêu tiền ra sao, có bài riêng trong chuyên mục "Chờ đúng lúc". Ở đây chỉ bàn chuyện đo.
Ba cách đo thường gặp
| Cách đo | Làm thế nào | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Bài chọn lựa giả định | Hỏi một loạt câu "nhận X hôm nay hay Y sau một thời gian", không trả tiền thật | Rẻ, nhanh, hỏi được hàng nghìn người | Không có tiền thật nên người ta có thể trả lời khác với lúc thật |
| Bài chọn lựa có thưởng thật | Chọn ngẫu nhiên một câu trả lời và trả tiền đúng như đã chọn, đúng thời điểm đã hẹn | Sát với hành vi thật hơn | Tốn kém, và người tham gia phải tin rằng tiền tương lai sẽ được trả |
| Bảng hỏi tự đánh giá | Người trả lời cho biết mình giống mô tả "tôi thường giữ bình tĩnh khi phải chờ" đến đâu | Đo được kiên nhẫn trong đời thường, với người khác, với chuyện vặt | Phụ thuộc vào việc người ta tự biết mình và trả lời thật |
Ngoài ra còn có các phép đo bằng hành vi trong phòng thí nghiệm, như xem người ta chịu chờ bao lâu trước một màn hình để nhận một phần thưởng nhỏ. Thí nghiệm nổi tiếng nhất kiểu này là bài kẹo dẻo với trẻ em của Walter Mischel; nhưng nghiên cứu lặp lại của Watts, Duncan và Quan năm 2018 trên mẫu lớn và đa dạng hơn cho thấy mối liên hệ giữa thời gian chờ và kết quả sau này yếu đi nhiều.
Đường cong chiết khấu: tại sao ta đổi ý
Khi hỏi nhiều mốc thời gian, các nhà nghiên cứu thấy một mẫu hình lặp lại: người ta giảm giá rất mạnh ở đoạn gần, và giảm chậm hơn ở đoạn xa. Chờ từ hôm nay sang ngày mai cảm thấy rất lâu; chờ từ ngày thứ 365 sang ngày 366 thì gần như không thấy khác gì.
Dạng đường cong này thường được mô tả bằng hàm hyperbol thay vì hàm mũ của kinh tế học cổ điển. Nhà tâm lý học George Ainslie và nhà nghiên cứu hành vi Richard Herrnstein là những người sớm chỉ ra điều này trên cả động vật và người. Hệ quả của nó là đổi ý: hôm nay ta chọn "tháng sau sẽ để dành", nhưng khi tháng sau đến, khoản tiêu ngay trước mắt lại hấp dẫn hơn. Không phải vì ta giả dối, mà vì đường cong trong đầu ta cong như vậy.
Trong các nghiên cứu, mức độ chiết khấu của mỗi người thường được tóm lại bằng một con số (thường ký hiệu là k). Con số này lớn thì người đó giảm giá tương lai nhanh. Nó hữu ích để so sánh nhóm, nhưng một con số không bao giờ kể hết một con người.
Giới hạn của phép đo: khi chọn ngay là hợp lý
Điểm dễ bị quên nhất: chọn nhận tiền ngay chưa chắc là thiếu kiên nhẫn. Có ít nhất bốn lý do rất hợp lý để chọn "ít hôm nay":
- Không tin lời hứa. Nếu người hứa trả sau có thể không trả, nhận ngay là khôn ngoan. Một nghiên cứu năm 2013 của Celeste Kidd và đồng nghiệp cho thấy trẻ em chờ lâu hơn hẳn khi người lớn trước đó đã giữ lời, và chờ ít hơn khi người lớn từng thất hứa.
- Đang cần tiền gấp. Người sắp hết tiền nhà, tiền thuốc thì một khoản nhỏ hôm nay quý hơn khoản lớn tháng sau. Đó là tính toán đúng, không phải tính cách xấu.
- Lạm phát và cơ hội khác. Ở nơi giá cả tăng nhanh, hoặc khi có chỗ sinh lời tốt hơn, chờ chưa chắc đã lợi.
- Tương lai bất định. Người làm nghề rủi ro, sống ở nơi bất ổn, có lý do để coi trọng hiện tại hơn.
Vì vậy, khi đọc một nghiên cứu nói "nhóm A ít kiên nhẫn hơn nhóm B", cần hỏi tiếp: nhóm A có hoàn cảnh nào khiến chọn ngay là hợp lý không? Nhiều khi cái được đo là hoàn cảnh chứ không phải tính cách.
Cách đặt câu hỏi làm thay đổi câu trả lời
Kết quả còn phụ thuộc vào những chi tiết tưởng nhỏ. Hỏi về số tiền nhỏ thì người ta thường chiết khấu mạnh hơn hỏi về số tiền lớn: chờ để có thêm vài chục nghìn thấy không đáng, chờ để có thêm vài chục triệu thì thấy đáng. Hỏi về khoản được nhận và khoản phải trả cũng cho kết quả khác nhau. Và người ta thường kiên nhẫn với tiền hơn với đồ ăn, nhất là khi đang đói.
Điều này không làm phép đo vô dụng. Nó chỉ nhắc rằng "kiên nhẫn" đo được trên giấy là kiên nhẫn trong một khung câu hỏi cụ thể. Muốn hiểu một người, cần nhìn nhiều tình huống.
Góc nhìn hôm nay: tự đo một cách thô sơ
Có thể tự làm một bài nhỏ cho vui: viết ra năm câu, mỗi câu so một khoản hôm nay với khoản lớn hơn sau một tháng, tăng dần phần chênh (5%, 10%, 20%, 30%, 50%). Đánh dấu câu đầu tiên mà mình chọn chờ. Rồi làm lại với mốc sáu tháng, và với một thứ không phải tiền, như một bữa ăn ngon.
Kết quả không nói mình "tốt" hay "xấu". Nó chỉ cho thấy mình định giá thời gian ra sao, và giúp nhận ra những lúc mình chọn ngay vì lý do hợp lý, những lúc chỉ vì sốt ruột. Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách Breakdown of Will của George Ainslie, hoặc các bài tổng quan về chiết khấu thời gian trong kinh tế học hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao đo được lòng kiên nhẫn?
Cách phổ biến là hỏi người ta chọn một khoản nhỏ ngay hay khoản lớn hơn sau một thời gian, rồi tìm điểm mà hai lựa chọn ngang nhau. Ngoài ra còn có bảng hỏi tự đánh giá và các bài đo hành vi chờ đợi trong phòng thí nghiệm.
Chiết khấu theo thời gian là gì?
Là hiện tượng giá trị của một thứ trong đầu ta giảm đi khi nó lùi xa vào tương lai. Người giảm giá tương lai mạnh được xem là ít kiên nhẫn hơn trong các nghiên cứu kinh tế học hành vi.
Chọn nhận tiền ngay có phải là thiếu kiên nhẫn?
Không nhất thiết. Nếu không tin lời hứa trả sau, đang cần tiền gấp, hoặc giá cả tăng nhanh, thì chọn ngay là hợp lý. Nhiều nghiên cứu cho thấy cái được đo đôi khi là hoàn cảnh chứ không phải tính cách.
Vì sao ta hay hứa để dành rồi lại tiêu?
Vì đường chiết khấu trong đầu thường có dạng hyperbol: giảm giá rất mạnh ở đoạn gần, chậm ở đoạn xa. Khi tương lai còn xa thì chọn chờ thấy dễ, nhưng khi nó trở thành hiện tại thì khoản trước mắt lại hấp dẫn hơn.
Số tiền to hay nhỏ có làm thay đổi kết quả đo không?
Có. Với khoản nhỏ, người ta thường chiết khấu mạnh hơn, tức là dễ chọn nhận ngay; với khoản lớn, họ chịu chờ hơn. Cách hỏi về khoản được nhận hay khoản phải trả cũng cho kết quả khác nhau, nên một phép đo chỉ phản ánh kiên nhẫn trong đúng khung câu hỏi đó.
