Chiết khấu theo thời gian là việc đầu óc ta tự hạ giá một món lợi chỉ vì nó đến muộn: một triệu đồng sang năm "nhẹ" hơn một triệu đồng hôm nay. Điều đó hợp lý ở mức vừa phải, vì tiền hôm nay dùng được ngay và tương lai luôn có rủi ro. Vấn đề là con người không chiết khấu đều tay: ta rất sốt ruột với khoảng chờ gần, lại khá thản nhiên với khoảng chờ xa, và chính độ lệch đó sinh ra phần lớn các quyết định tiền bạc mà về sau ta hối hận.
Chiết khấu là gì, nói bằng chuyện đời thường
Thử tự hỏi: nếu được chọn giữa 5 triệu đồng hôm nay và một khoản lớn hơn sau đúng một năm, khoản sau phải bằng bao nhiêu thì bạn mới chịu chờ? Có người nói 5,5 triệu, có người đòi 8 triệu, có người bảo "đưa bao nhiêu cũng lấy luôn bây giờ". Con số mỗi người trả lời chính là mức chiết khấu riêng của họ.
Chờ có cái giá thật. Tiền để lâu có thể bị lạm phát bào mòn, người hứa trả có thể không trả, mình có thể cần tiền gấp giữa chừng. Kinh tế học gọi phần bù cho những thứ đó là lãi suất. Một người đòi thêm chút đỉnh để chờ là người tỉnh táo, không phải người tham.
Nhưng phần lớn chúng ta đòi nhiều hơn mức mà rủi ro thật biện minh được. Ta không chỉ tính toán; ta còn thèm. Món lợi đặt ngay trước mắt có sức hút mà con số trên giấy không tả hết.
Hai kiểu chiết khấu: đều tay và "gần thì gắt, xa thì dễ"
Năm 1937, nhà kinh tế Paul Samuelson đưa ra mô hình chiết khấu đều, sau này gọi là chiết khấu hàm mũ: mỗi kỳ chờ thêm bị trừ đi một tỉ lệ như nhau. Mô hình này gọn gàng, dễ tính, và có một hệ quả đẹp: người theo nó không bao giờ đổi ý giữa chừng. Hôm nay thấy nên chờ thì ngày mai vẫn thấy nên chờ.
Đời thật thì khác. Nhà tâm lý học George Ainslie và nhiều người sau ông cho thấy con người chiết khấu theo dạng "hyperbol": khoảng chờ đầu tiên bị phạt rất nặng, các khoảng chờ về sau bị phạt nhẹ dần. Năm 1981, Richard Thaler hỏi một nhóm người cần nhận bao nhiêu tiền trong tương lai để thấy ngang với 15 đô la ngay bây giờ. Trung vị câu trả lời là khoảng 20 đô nếu chờ một tháng, 50 đô nếu chờ một năm, 100 đô nếu chờ mười năm. Tính ra thành lãi suất năm thì mức "đòi" cho một tháng cao hơn hẳn mức cho mười năm. Ta gắt nhất với cái gần nhất.
Năm 1997, David Laibson đưa ra một cách viết gọn cho hiện tượng này, hay gọi là mô hình beta–delta: mọi thứ không phải "bây giờ" đều bị trừ một cục, rồi sau đó mới trừ đều theo thời gian. Tên gọi phổ thông của nó là thiên lệch hiện tại.
| Đặc điểm | Chiết khấu đều (hàm mũ) | Thiên lệch hiện tại (hyperbol) |
|---|---|---|
| Cách phạt sự chờ | Mỗi kỳ trừ một tỉ lệ như nhau | Kỳ đầu trừ rất nặng, các kỳ sau nhẹ dần |
| Có đổi ý giữa chừng không | Không, hôm nay nghĩ sao mai nghĩ vậy | Có, kế hoạch xa thì hăng hái, tới gần thì chùn |
| Ví dụ trong nhà | Để dành đều mỗi tháng theo kế hoạch | "Tháng sau mới bắt đầu để dành", tháng sau lại nói y vậy |
| Ai dùng | Mô hình chuẩn trong sách giáo khoa | Mô tả gần đúng hành vi thật của đa số người |
Vì sao kế hoạch xa luôn đẹp hơn ngày thực hiện
Thiên lệch hiện tại đẻ ra một hiện tượng quen đến mức ta không để ý: đảo ngược sở thích. Hỏi ai đó vào tháng Giêng: "Cuối năm, bạn muốn nhận 10 triệu vào ngày 1/12 hay 11 triệu vào ngày 8/12?", phần đông chọn chờ thêm một tuần lấy 11 triệu. Nhưng tới đúng sáng 1/12, đặt 10 triệu lên bàn, nhiều người lại đổi ý. Khoảng chờ vẫn là một tuần; chỉ có điều bây giờ nó nằm sát mặt.
Chuyện đó lặp lại ở mọi chỗ có tiền: lên kế hoạch tiết kiệm từ đầu năm rất quyết liệt, đến kỳ lương thì có món cần mua; hứa với mình đóng bảo hiểm, tập thể dục, trả nợ thẻ "từ tháng sau". Không phải vì ta giả dối. Cái tôi lúc lập kế hoạch và cái tôi lúc thực hiện nhìn cùng một khoản chờ từ hai khoảng cách khác nhau.
Năm 2004, nhóm Samuel McClure ở Princeton đăng trên Science một nghiên cứu chụp não khi người ta chọn giữa tiền sớm và tiền muộn. Các vùng gắn với cảm xúc và phần thưởng sáng lên mạnh khi có lựa chọn "ngay bây giờ", còn vùng trán gắn với tính toán thì hoạt động ở mọi lựa chọn. Cách diễn giải "hai hệ thống giằng co" sau này còn được tranh luận, nhưng hình ảnh đó khớp với trải nghiệm: món lợi trước mắt kéo ta bằng cảm giác, món lợi xa chỉ kéo bằng lý lẽ.
Thí nghiệm kẹo dẻo nổi tiếng thường được đem ra minh hoạ cho chuyện này, nhưng lần lặp lại năm 2018 của Watts, Duncan và Quan cho thấy mối liên hệ giữa khả năng chờ lúc nhỏ và thành công sau này yếu hơn nhiều so với lời đồn.
Thiên lệch hiện tại trong ví tiền người Việt
Mua trả sau, vay tiêu dùng
Mọi hình thức "nhận hôm nay, trả sau" đều đánh trúng điểm yếu này. Món đồ đến ngay, cái giá thì dời xa và chia nhỏ ra nên nghe nhẹ tênh. Người mua không ngốc; họ chỉ đang dùng đúng cái thước đo mà ai cũng có, thước đo phóng to hiện tại và thu nhỏ tương lai.
Thưởng Tết và lương tháng 13
Khoản tiền đến một lần, to, vào đúng mùa nhiều cám dỗ. Nhiều gia đình thấy tiền thưởng "bốc hơi" trước rằm tháng Giêng. Nếu khoản đó chia đều vào mười hai tháng lương, ta có lẽ sẽ để dành được nhiều hơn, dù tổng tiền như nhau.
Rút trước kỳ hạn
Một khoản gửi có kỳ hạn mà rút trước thì thường chỉ còn hưởng lãi không kỳ hạn. Nhiều người vẫn rút cho một món chi không gấp. Cái giá phải trả nằm trong tương lai, còn món muốn mua nằm ngay trước mắt.
Có nên cố gắng thành người "chiết khấu đều" hoàn toàn
Không cần, và cũng không nên. Một mức sốt ruột vừa phải là có ích. Người hoàn toàn không màng hiện tại sẽ để dành tới mức bỏ lỡ những thứ chỉ có lúc trẻ: sức khoẻ để đi xa, thời gian bên con nhỏ, cơ hội học một nghề. Chờ cũng có rủi ro thật: công ty có thể phá sản, người vay có thể quỵt, đồng tiền có thể mất giá.
Mục tiêu hợp lý không phải triệt tiêu mong muốn hiện tại, mà là làm cho cái tôi hôm nay và cái tôi tương lai bớt cãi nhau. Kế hoạch lập lúc tỉnh táo nên được bảo vệ khỏi cái tôi lúc thèm muốn. Nếu bạn đã quen chuyện lãi kép, bạn biết thời gian là bạn của người chờ được; ở đây chỉ cần nhớ phần còn lại: thời gian chỉ giúp được người không đổi ý giữa chừng.
Góc nhìn hôm nay: những việc làm được ngay
- Tự đo mức sốt ruột của mình. Hỏi bản thân câu "5 triệu hôm nay hay bao nhiêu sau một năm" và ghi lại. Hỏi lại câu "5 triệu sau một năm hay bao nhiêu sau hai năm". Nếu hai con số chênh nhau nhiều, bạn đang có thiên lệch hiện tại khá rõ, như phần đông mọi người.
- Quyết định tiết kiệm lúc tiền chưa về. Hẹn chuyển khoản tự động ngay ngày lương, trước khi cái tôi tiêu xài kịp nhìn thấy số dư. Việc tự động hoá làm cho "bây giờ" không còn là lúc phải chọn.
- Đưa tương lai lại gần. Ghi rõ món tiền để dành dùng vào việc gì, ngày nào. "Quỹ học đại học cho con, năm 2034" kéo tương lai gần hơn chữ "tiết kiệm" chung chung.
- Chia nhỏ khoản lớn đến một lần. Thưởng Tết về thì tách ngay một phần sang tài khoản khác, chỉ giữ lại phần định tiêu.
- Nhận diện câu "từ tháng sau". Nếu bạn nói câu đó lần thứ ba cho cùng một việc, nhiều khả năng tháng sau cũng sẽ y vậy. Bắt đầu với một mức nhỏ ngay tháng này hiệu quả hơn mức lớn tháng sau.
Muốn đọc thêm, cuốn Misbehaving của Richard Thaler kể lại cách giới kinh tế học dần chấp nhận rằng con người không chiết khấu đều tay, bằng giọng rất dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Chiết khấu theo thời gian là gì?
Là việc ta coi một món lợi đến muộn có giá trị thấp hơn chính món đó nếu đến ngay. Mức chiết khấu cho biết ta đòi thêm bao nhiêu để chịu chờ. Có chiết khấu là bình thường vì tương lai luôn có rủi ro.
Thiên lệch hiện tại là gì?
Là xu hướng phạt rất nặng khoảng chờ gần nhất nhưng khá dễ dãi với khoảng chờ xa. Vì vậy kế hoạch cho năm sau thường rất hợp lý, còn đến lúc thực hiện thì ta lại chọn cái trước mắt.
Vì sao lập kế hoạch tiết kiệm xong lại không làm được?
Lúc lập kế hoạch, cả chi tiêu lẫn tiết kiệm đều nằm ở tương lai nên ta cân nhắc tỉnh táo. Đến kỳ lương, món chi tiêu trở thành "ngay bây giờ" và được phóng to. Cách đỡ hiệu quả nhất là cho tiết kiệm chạy tự động trước khi tiền tới tay.
Chiết khấu hyperbol khác chiết khấu hàm mũ thế nào?
Chiết khấu hàm mũ trừ đều một tỉ lệ cho mỗi kỳ chờ, nên người ta không đổi ý giữa chừng. Chiết khấu hyperbol trừ rất nặng ở khoảng gần và nhẹ dần ở khoảng xa, nên sở thích có thể đảo ngược khi thời điểm nhận tiền đến gần.
Người kiên nhẫn với tiền có phải lúc nào cũng đúng?
Không hẳn. Chờ cũng có rủi ro thật như mất giá, người hứa không trả, hay bỏ lỡ những việc chỉ làm được lúc này. Kiên nhẫn đúng nghĩa là không đổi ý chỉ vì món lợi đang đứng sát mặt, chứ không phải chờ bằng mọi giá.
