Nghe trọn một bản nhạc dài hay xem một bộ phim không tua, không tăng tốc, là một cách tập chú ý rất dễ chịu: nghệ thuật chậm vốn được làm ra để thưởng thức theo đúng nhịp của nó. Muốn làm được, hãy bắt đầu bằng tác phẩm vừa sức, tạo điều kiện như một buổi xem thật, và cho mình vài điều cụ thể để lắng nghe hay để ý. Khoảnh khắc đáng giá nhất thường nằm sau đoạn mà ta muốn tua qua.
Thói quen tua và tăng tốc: chuyện gì đang xảy ra
Vài năm gần đây, các nền tảng xem phim và nghe nhạc trực tuyến đều có nút bỏ qua phần mở đầu, tua mười giây, phát nhanh 1,25 hay 1,5 lần. Nhiều người nghe sách nói, xem bài giảng ở tốc độ nhanh và thấy tiết kiệm thời gian thật. Với nội dung thông tin, đó là lựa chọn hợp lý.
Nhưng với âm nhạc và phim truyện, nhịp là một phần của tác phẩm. Một khoảng lặng trước đoạn cao trào, một cảnh quay dài nhìn ra cánh đồng, là thứ người làm phim đặt vào có chủ ý. Tăng tốc lên thì nội dung còn, nhưng cái cảm giác mà tác giả muốn ta trải qua bị cắt mất.
Ở bảo tàng, hiện tượng tương tự đã được đo. Một khảo sát năm 2001 của Jeffrey và Lisa Smith tại Bảo tàng Metropolitan (New York) thấy khách nhìn mỗi tác phẩm trung bình chưa tới nửa phút; một nghiên cứu lặp lại năm 2017 ở Viện Nghệ thuật Chicago ra con số gần giống. Chuyện ngắm tranh chậm đã có bài riêng; ở đây ta bàn âm nhạc và phim.
Nghệ thuật chậm cần gì ở người xem
| Loại tác phẩm | Độ dài thường gặp | Điều dễ bỏ lỡ khi vội | Gợi ý để ý |
|---|---|---|---|
| Một chương giao hưởng | khoảng 8–20 phút | Giai điệu chính quay lại ở dạng khác | Nhận ra giai điệu mở đầu khi nó trở lại |
| Trọn một bản giao hưởng | khoảng 30–80 phút | Sự tương phản giữa các chương nhanh – chậm | Mỗi chương gợi cảm giác gì, khác chương trước ra sao |
| Một bài vọng cổ, một bài ca trù | vài phút đến hơn mười phút | Phần dạo đàn, chỗ luyến láy, tiếng phách | Nghe riêng tiếng đàn rồi nghe riêng giọng |
| Trọn một album | khoảng 35–60 phút | Thứ tự bài được sắp có chủ ý | Bài nào nối bài nào, mở và kết ra sao |
| Phim truyện nhịp chậm | khoảng 90–180 phút | Cảnh dài, chi tiết nền, âm thanh môi trường | Máy quay đứng yên lâu ở đâu, vì sao |
Độ dài trong bảng chỉ là khoảng thường gặp, tuỳ bản dàn dựng và người trình diễn. Bản Giao hưởng số 9 của Beethoven, chẳng hạn, thường kéo dài hơn một tiếng, mỗi dàn nhạc chơi nhanh chậm khác nhau.
Nghe trọn một bản nhạc: cách bắt đầu
Chọn tác phẩm vừa sức
Đừng bắt đầu bằng bản giao hưởng dài nhất. Một chương nhạc mười phút, một album nhạc mình đã thích nhưng chưa bao giờ nghe liền từ đầu đến cuối, hay một bài ca trù, vọng cổ trọn vẹn thay vì đoạn trích, đều là điểm khởi đầu tốt.
Tạo điều kiện như đi nghe hoà nhạc
- Chọn giờ không bị gọi đi giữa chừng.
- Dùng tai nghe tốt hoặc loa ổn, tắt thông báo, úp điện thoại hoặc để xa.
- Không làm việc khác trong lúc nghe. Ngồi hoặc nằm, nhắm mắt cũng được.
Cho đôi tai một nhiệm vụ
Người mới nghe hay bị trôi vì không biết nghe cái gì. Cho mình một nhiệm vụ nhỏ: lần này chỉ theo dõi tiếng cello; lần này đếm xem giai điệu mở đầu quay lại mấy lần; lần này để ý chỗ nào nhạc nhỏ hẳn đi. Với nhạc truyền thống Việt, có thể nghe riêng tiếng đàn kìm, đàn tranh, rồi nghe riêng giọng ca, rồi nghe cả hai cùng lúc.
Đọc vài dòng giới thiệu tác phẩm trước khi nghe cũng giúp nhiều. Biết một chương là "khúc chậm" hay "khúc vui nhộn", biết tác giả viết trong hoàn cảnh nào, ta có cái mốc để bám.
Xem phim không tua: tập chịu những cảnh chậm
Lịch sử điện ảnh có nhiều đạo diễn nổi tiếng vì nhịp chậm và cảnh quay dài. Andrei Tarkovsky của Liên Xô, Yasujirō Ozu của Nhật, Béla Tarr của Hungary là những cái tên hay được nhắc. Bộ phim Russian Ark (2002) của Aleksandr Sokurov được quay liền một cảnh duy nhất dài khoảng 90 phút trong Bảo tàng Hermitage. Với những tác phẩm như vậy, tua nghĩa là bỏ qua chính thứ làm nên bộ phim.
Không cần bắt đầu bằng phim nghệ thuật khó. Có thể tập với chính những bộ phim mình đã thích:
- Xem một lần không chạm điều khiển. Không tua, không tạm dừng để xem điện thoại, không tăng tốc. Giống như ngồi trong rạp.
- Tắt đèn, ngồi đúng chỗ. Xem trên giường với điện thoại cạnh gối khác hẳn xem ở ghế với đèn tắt.
- Khi thấy muốn tua, hỏi một câu. Cảnh này đang cho mình thấy gì? Ánh sáng thay đổi ra sao? Âm thanh nền là gì? Câu hỏi biến sự sốt ruột thành sự quan sát.
- Ghi một hai dòng sau khi xem. Cảnh nào còn đọng lại? Thường đó lại là cảnh chậm mình suýt tua qua.
Phim hoạt hình của Studio Ghibli, như Hàng xóm của tôi là Totoro (1988), có nhiều khoảnh khắc nhân vật chỉ ngồi chờ, nhìn mưa, đi dạo. Đạo diễn Hayao Miyazaki từng nói về giá trị của những khoảng "không có gì xảy ra" ấy trong phim của mình. Xem cùng con với những phim như vậy cũng là một cách để cả nhà tập chậm lại.
Kiên nhẫn với nghệ thuật là kiên nhẫn với chính mình
Lần đầu nghe trọn một bản nhạc dài, rất có thể đầu óc trôi đi năm bảy lần. Điều đó bình thường. Kéo về lại là được, không cần tự trách. Sau vài lần, khoảng thời gian bám theo được sẽ dài ra.
Và có những tác phẩm lần đầu không hợp. Không sao cả. Thưởng thức nghệ thuật chậm không phải bài kiểm tra; người xem có quyền thích hay không thích. Điểm khác nhau là ta đã cho tác phẩm một cơ hội trọn vẹn trước khi kết luận, thay vì bỏ ở phút thứ ba.
Một điều nữa: nghe lại. Nhiều bản nhạc, nhiều bộ phim chỉ thật sự mở ra ở lần thứ hai, thứ ba, khi ta đã biết cấu trúc và để ý được chi tiết. Lặp lại không phải phí thời gian, mà là cách đi sâu.
Góc nhìn hôm nay: một buổi tối nghệ thuật mỗi tuần
Thử dành một buổi tối mỗi tuần cho một tác phẩm trọn vẹn: tuần này một album, tuần sau một bộ phim, tuần sau nữa một buổi nghe đờn ca tài tử ghi hình. Nếu có điều kiện, đi nghe hoà nhạc hay xem phim ở rạp là cách tập dễ nhất, vì ở đó không ai tua được.
Ở các thành phố lớn, nhà hát và các trung tâm văn hoá thường có những đêm nhạc cổ điển, nhạc dân tộc với giá vé vừa phải; nhiều câu lạc bộ đờn ca tài tử ở miền Tây sinh hoạt định kỳ. Ngồi trong khán phòng hai tiếng, nghe trọn từ nốt đầu đến nốt cuối, là bài tập chú ý mà không cần ai giảng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem phim tăng tốc lại mất cái hay?
Với phim truyện và âm nhạc, nhịp là một phần của tác phẩm. Khoảng lặng, cảnh dài, đoạn chuyển chậm được đặt vào có chủ ý để tạo cảm xúc. Tăng tốc giữ được cốt truyện nhưng cắt mất trải nghiệm mà người làm phim muốn ta có.
Làm sao nghe hết một bản giao hưởng mà không chán?
Bắt đầu với một chương ngắn khoảng mười phút, nghe trong lúc không làm việc khác. Đọc vài dòng giới thiệu trước và cho mình một nhiệm vụ nhỏ như theo một nhạc cụ hay nhận ra giai điệu chính khi nó quay lại. Tăng dần lên trọn bản sau vài tuần.
Khách bảo tàng nhìn mỗi bức tranh bao lâu?
Một khảo sát năm 2001 tại Bảo tàng Metropolitan ở New York thấy trung bình chưa tới nửa phút mỗi tác phẩm. Một nghiên cứu năm 2017 ở Viện Nghệ thuật Chicago cho kết quả gần tương tự. Đây là trung bình, có người xem rất lâu, có người lướt qua.
Phim nhịp chậm là gì?
Là những bộ phim dùng nhiều cảnh quay dài, ít lời thoại, để thời gian trôi gần với thời gian thật. Các đạo diễn như Andrei Tarkovsky, Yasujirō Ozu hay Béla Tarr thường được nhắc tới. Russian Ark của Aleksandr Sokurov được quay liền một cảnh dài khoảng 90 phút.
Không thích một tác phẩm sau khi xem trọn thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Nghe trọn hay xem trọn là cho tác phẩm một cơ hội đầy đủ, không bắt buộc phải thích. Có tác phẩm lần thứ hai mới mở ra, có tác phẩm đơn giản không hợp với mình.