Không nên quyết định chuyện lớn như nghỉ việc, chia tay, bán nhà hay ký một khoản vay khi đang giận, đang buồn hoặc đang hưng phấn, vì cảm xúc mạnh làm méo cách ta nhìn rủi ro, và lúc đang "nóng" ta lại đánh giá thấp chính mức ảnh hưởng đó. Cách làm có cơ sở là: ghi lại ý định, đặt một khoảng chờ có thời hạn, và chỉ chốt khi đã bình tĩnh. Ngoại lệ duy nhất là khi có nguy hiểm hay bạo lực: lúc đó rời đi và tìm giúp đỡ ngay, không chờ.
Cảm xúc nóng làm gì với quyết định
Giận làm ta liều hơn
Năm 2001, hai nhà tâm lý học Jennifer Lerner và Dacher Keltner so sánh người đang giận với người đang sợ. Người sợ thấy thế giới nguy hiểm hơn và chọn an toàn. Người giận lại đánh giá rủi ro thấp hơn và tự tin rằng mọi thứ trong tầm kiểm soát. Giận không chỉ là cảm giác khó chịu; nó làm ta liều hơn.
Đó là lý do lá đơn nghỉ việc viết lúc bị sếp mắng thường có giọng "tôi chẳng cần chỗ này". Ở thời điểm đó, rủi ro thất nghiệp trông nhỏ xíu.
Buồn làm ta mua đắt bán rẻ
Năm 2004, Lerner cùng Deborah Small và George Loewenstein cho người tham gia xem đoạn phim gây buồn, rồi hỏi giá mua và giá bán một món đồ. Người đang buồn sẵn sàng trả nhiều tiền hơn để mua và chấp nhận bán với giá thấp hơn so với nhóm cảm xúc trung tính. Các tác giả cho rằng nỗi buồn khiến người ta muốn thay đổi hoàn cảnh, bằng bất cứ giá nào. Đáng chú ý: nỗi buồn đến từ đoạn phim, hoàn toàn không liên quan tới món đồ.
Hưng phấn cũng nguy hiểm
Ta hay chỉ cảnh giác với cảm xúc tiêu cực. Nhưng niềm vui quá đà, như vừa được thưởng, vừa yêu, vừa thắng một vụ, cũng làm người ta ký những thứ không nên ký, hứa những điều không giữ được.
Khoảng cách nóng – lạnh: vì sao ta không tự thấy mình đang nóng
George Loewenstein đặt tên cho hiện tượng "khoảng cách đồng cảm nóng – lạnh". Khi đang bình tĩnh, ta đánh giá thấp mức mình sẽ bị cảm xúc chi phối lúc nóng. Khi đang nóng, ta lại tin rằng cảm giác này sẽ kéo dài mãi và quyết định của mình hoàn toàn lý trí.
Đó là cái bẫy kép. Người đang giận không thấy mình đang giận tới mức cần dừng lại. Người lúc bình tĩnh lại tự tin "mình sẽ không bao giờ làm chuyện dại dột lúc nóng". Cả hai đều sai theo cùng một kiểu.
Vì thế, cách phòng hiệu quả nhất là đặt luật cho mình từ lúc đang lạnh, để lúc nóng chỉ việc làm theo, không cần tự đánh giá.
Những quyết định hay bị đưa ra lúc nóng
| Quyết định | Dấu hiệu đang nóng | Việc nên làm trước khi chốt |
|---|---|---|
| Nghỉ việc | Vừa bị phê bình, vừa cãi nhau với sếp | Viết đơn, cất đi, đọc lại sau ít nhất vài ngày; tính trước sống được mấy tháng không lương |
| Chia tay, ly hôn | Ngay sau một trận cãi lớn | Nói rõ "mình cần thời gian", hẹn ngày nói chuyện lại; tìm tư vấn nếu cần |
| Bán nhà, bán tài sản lớn | Đang lo vì tin xấu, đang buồn | Hỏi ít nhất hai người hiểu chuyện, xem lại nhu cầu tiền thật |
| Vay tiền, ký bảo lãnh | Người thân đang nài nỉ, mình đang cả nể | Hẹn trả lời sau, đọc kỹ giấy tờ, hỏi người ngoài cuộc |
| Mua tài sản lớn | Vừa được thưởng, đang hào hứng | Đặt khoảng chờ cố định, tính lại khi đã nguội |
Chuyện nhắn tin hay bình luận lúc đang bực là một chủ đề gần nhưng riêng, đã có bài khác bàn. Ở đây ta nói về những quyết định có hệ quả kéo dài nhiều tháng, nhiều năm.
Bao lâu thì đủ "nguội"
Không có con số khoa học chung cho mọi người. Một cơn giận cấp tính thường dịu trong vài chục phút đến vài giờ, nhưng "nguội đủ để quyết chuyện lớn" thì cần lâu hơn. Một quy ước tự đặt dễ làm theo:
- Quyết định đảo ngược được, chi phí nhỏ: chờ qua một đêm.
- Quyết định khó đảo ngược, ảnh hưởng vài tháng: chờ vài ngày đến một tuần.
- Quyết định gần như không đảo ngược được (bán nhà, ly hôn, đổi ngành): chờ vài tuần, nói chuyện với ít nhất hai người tin cậy, và nếu được thì nhờ chuyên gia như luật sư, tư vấn tài chính độc lập, chuyên viên tâm lý.
Dấu hiệu tốt cho thấy mình đã nguội: kể lại câu chuyện mà không thấy tim đập nhanh, giọng không gắt, và nói được cả lý lẽ của phía bên kia.
Ba tình huống quen thuộc, nhìn chậm lại
Lá đơn nghỉ việc lúc chín giờ tối
Một người bị phê bình trước cả phòng họp, về nhà gõ ngay lá đơn nghỉ việc. Nếu gửi luôn tối đó, sáng mai mọi chuyện đã khác. Nếu cất lá đơn vào thư mục nháp và đợi ba ngày, có hai khả năng: người ấy vẫn muốn nghỉ, và lúc này có thể tính kỹ chuyện tìm chỗ mới, bàn giao, khoản dự phòng; hoặc người ấy nhận ra vấn đề là một cuộc họp tệ chứ không phải cả công việc. Cả hai khả năng đều tốt hơn lá đơn gửi lúc chín giờ tối.
Bán vội vì một tin xấu
Nghe tin đồn khu đất sắp có quy hoạch bất lợi, một gia đình đứng ngồi không yên, gọi người mua ngay trong ngày. Nỗi lo làm họ chấp nhận giá thấp hơn hẳn chỉ để "xong cho nhẹ đầu", đúng như nghiên cứu về nỗi buồn và giá bán mô tả. Một tuần để kiểm tra tin đồn ở cơ quan có thẩm quyền thường đáng giá hơn nhiều so với sự nhẹ nhõm ngắn ngủi.
Ký bảo lãnh vì cả nể
Người thân đến nhà, kể khó khăn, nhờ đứng tên bảo lãnh khoản vay. Không khí lúc ấy nặng tình cảm, từ chối nghe như phụ lòng. Câu "để em bàn với nhà rồi trả lời anh sau hai hôm" không làm mất tình nghĩa, nhưng cho mình thời gian đọc kỹ giấy tờ và hiểu nếu người vay không trả thì mình phải gánh gì.
Ngoại lệ: khi không được chờ
Lời khuyên "đừng quyết lúc nóng" không bao giờ có nghĩa là phải ở lại trong một tình huống nguy hiểm. Nếu có bạo lực, đe doạ, bị giữ tiền, bị khống chế, điều đúng là rời khỏi nơi nguy hiểm và tìm giúp đỡ ngay: người tin cậy, chính quyền địa phương, công an 113, cấp cứu 115.
Tương tự, nếu bạn phát hiện mình đang bị lừa, như có người giả danh cơ quan nhà nước đòi chuyển tiền, có lời mời đầu tư hứa lời cao bất thường, thì việc dừng ngay giao dịch không phải là "quyết vội lúc nóng". Đó là phanh khẩn cấp. Cái cần chờ là việc chuyển tiền, không phải việc dừng lại.
Góc nhìn hôm nay: đặt luật từ lúc bình tĩnh
- Viết ra ba quyết định lớn mình sẽ không bao giờ đưa ra trong vòng 24 giờ sau một cơn giận. Dán ở nơi hay nhìn thấy.
- Chọn sẵn một người "thắng phanh". Một người bạn hiểu chuyện mà bạn hứa sẽ gọi trước khi chốt việc lớn.
- Dùng câu đệm. "Tôi nghe rồi, tôi sẽ trả lời vào thứ Hai." Câu này hợp với cả sếp, người yêu, người bán hàng.
- Để ý cơ thể. Đói, thiếu ngủ, mệt làm cơn nóng đến nhanh hơn. Đừng chốt việc lớn lúc nửa đêm hay lúc đói.
Nếu cơn giận của bạn thường xuyên vượt kiểm soát, gây tổn thương người khác, hãy cân nhắc gặp chuyên viên tâm lý hoặc khám chuyên khoa tâm thần của bệnh viện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên quyết định lúc đang giận?
Nghiên cứu của Lerner và Keltner năm 2001 cho thấy người đang giận đánh giá rủi ro thấp hơn và tự tin hơn mức thực tế. Vì vậy quyết định lúc giận thường liều và dễ hối hận.
Khoảng cách đồng cảm nóng lạnh là gì?
Là khái niệm của George Loewenstein: lúc bình tĩnh ta đánh giá thấp sức mạnh của cảm xúc, lúc đang nóng ta lại không nhận ra mình bị cảm xúc chi phối. Vì thế nên đặt luật cho mình từ lúc bình tĩnh.
Có nên nghỉ việc ngay sau khi cãi nhau với sếp?
Thường không nên. Hãy viết đơn ra nhưng cất đi, chờ ít nhất vài ngày, tính xem mình sống được bao lâu không lương, rồi mới quyết. Nếu sau đó vẫn muốn nghỉ, quyết định sẽ chắc chắn hơn.
Bao lâu thì đủ bình tĩnh để quyết chuyện lớn?
Không có con số chung. Quyết định dễ đảo ngược có thể chờ qua đêm, quyết định gần như không đảo ngược được nên chờ vài tuần và hỏi người tin cậy. Dấu hiệu đã nguội là kể lại chuyện mà không còn kích động.
Khi bị bạo lực trong nhà có nên chờ bình tĩnh rồi mới tính?
Không. Khi có bạo lực hoặc đe doạ, hãy rời khỏi nơi nguy hiểm và tìm giúp đỡ ngay: người tin cậy, chính quyền địa phương, công an 113, cấp cứu 115. Lời khuyên chờ cho nguội không áp dụng cho tình huống không an toàn.
