Dịch một cuốn tiểu thuyết dày vài trăm trang thường mất nhiều tháng tới hơn một năm làm việc đều đặn; những bộ sách đồ sộ cỡ Chiến tranh và hoà bình có khi cần nhiều năm, thậm chí một nhóm dịch giả. Người dịch văn học giỏi thường chỉ hoàn thành vài trang bản thảo tốt mỗi ngày, vì phần lớn thời gian dành cho đọc kỹ, tra cứu, cân nhắc chữ và sửa đi sửa lại.
Vì sao dịch văn học chậm hơn dịch tài liệu
Dịch một hợp đồng hay một bản hướng dẫn sử dụng cần chính xác, nhưng chữ ở đó chủ yếu mang thông tin. Dịch văn học thì phải chuyển cả những thứ không nằm trên mặt chữ: giọng kể, nhịp câu, chơi chữ, sắc thái châm biếm, cách mỗi nhân vật nói. Một câu thoại của bà già nhà quê và của viên sĩ quan quý tộc phải nghe khác nhau trong bản dịch, như chúng khác nhau trong bản gốc.
Thêm vào đó là khoảng cách văn hoá. Một món ăn, một phong tục, một câu tục ngữ, một trích dẫn Kinh Thánh hay thơ cổ mà người đọc gốc hiểu ngay — người dịch phải quyết định giữ nguyên, giải thích bằng chú thích, hay tìm cách diễn đạt tương đương. Mỗi quyết định như thế có thể tốn nửa giờ cho một dòng.
Một bản dịch đi qua những bước nào
| Bước | Việc làm | Vì sao tốn thời gian |
|---|---|---|
| Đọc trọn bản gốc | Đọc ít nhất một, hai lần trước khi dịch chữ nào | Phải nắm giọng văn và cái kết thì mới dịch đúng những gợi ý ở đầu sách |
| Bản nháp đầu | Dịch thô từ đầu đến cuối | Là phần "đếm trang" được, nhưng chất lượng còn sống sượng |
| Tra cứu | Tên riêng, địa danh, thuật ngữ, trích dẫn, bối cảnh lịch sử | Một từ chuyên ngành hay một câu thơ trích có thể tốn cả ngày |
| Sửa lần hai, lần ba | Đọc bản dịch như một cuốn sách tiếng Việt, sửa câu lủng củng, thống nhất cách gọi | Thường lâu không kém bản nháp đầu |
| Biên tập | Biên tập viên đối chiếu, góp ý; người dịch trả lời, sửa | Qua lại nhiều vòng |
| Đọc bông | Đọc bản dàn trang, bắt lỗi chính tả, lỗi xuống dòng | Lỗi nhỏ nhưng rải khắp sách |
Những bộ sách dày và người dịch chúng
Chiến tranh và hoà bình bằng tiếng Việt
Tiểu thuyết của Lev Tolstoy dài hơn nửa triệu chữ ở bản tiếng Anh, với hàng trăm nhân vật, nhiều đoạn thoại bằng tiếng Pháp chen giữa văn bản tiếng Nga, và những chương bình luận lịch sử, triết học dài. Bản dịch tiếng Việt được nhiều thế hệ bạn đọc biết đến là bản của nhóm Cao Xuân Hạo, Nhữ Thành, Trường Xuyên, Hoàng Thiếu Sơn. Việc một bộ sách cần tới bốn người dịch đã nói lên khối lượng công việc.
Những dịch giả cả đời với một vài tác giả
Ở Anh, Constance Garnett dịch khoảng bảy mươi cuốn văn học Nga trong nửa đầu thế kỷ 20, gồm nhiều tác phẩm của Tolstoy, Dostoevsky, Chekhov — trong nhiều thập kỷ, bản dịch của bà gần như là cách duy nhất để độc giả tiếng Anh đọc văn Nga. Gần đây hơn, cặp vợ chồng Richard Pevear và Larissa Volokhonsky đã dịch lại nhiều tác phẩm lớn của văn học Nga sang tiếng Anh, trong đó có Chiến tranh và hoà bình (2007).
Người dịch Proust sang tiếng Anh đầu tiên, C. K. Scott Moncrieff, làm việc với bộ Đi tìm thời gian đã mất nhiều năm và mất năm 1930 khi chưa dịch xong tập cuối. Câu chuyện ấy cho thấy có những công trình dịch dài hơn cả quãng đời làm việc còn lại của một người.
Vài trang một ngày: con số nói lên điều gì
Người dịch văn học hay kể rằng một ngày làm tốt cho vài trang bản thảo hoàn chỉnh. Con số chính xác thay đổi rất nhiều: văn trần thuật đơn giản đi nhanh hơn, thơ, văn nhiều chơi chữ hay văn cổ thì có ngày chỉ được một đoạn. Thử làm một phép tính thô: một cuốn tiểu thuyết 500 trang, mỗi ngày làm việc xong năm trang bản nháp đầu, đã là một trăm ngày làm việc — chưa tính đọc trước, tra cứu, sửa lại và biên tập.
Đó là lý do nhiều dịch giả văn học làm việc song song nghề khác: dạy học, biên tập, dịch tài liệu. Nhuận bút dịch văn học ở nhiều nơi không đủ nuôi người dịch qua cả năm làm một cuốn sách dày. Kiên nhẫn của nghề này vì thế có hai tầng: kiên nhẫn với từng câu chữ, và kiên nhẫn với một công việc trả công chậm, ít.
Những lựa chọn khó chỉ người dịch biết
- Dịch sát hay dịch thoát. Dịch sát giữ cấu trúc gốc nhưng dễ trúc trắc; dịch thoát mượt hơn nhưng có thể phản bội tác giả. Mỗi trang là một lần chọn.
- Xưng hô. Tiếng Anh chỉ có "I" và "you"; tiếng Việt có anh, em, ông, bà, cô, cậu, mày, tao... Người dịch phải quyết định quan hệ giữa hai nhân vật, và đổi cách xưng hô khi quan hệ đó thay đổi trong truyện.
- Tên riêng. Phiên âm, giữ nguyên, hay dùng tên đã quen trong các bản dịch cũ.
- Chú thích. Ít quá thì người đọc lạc; nhiều quá thì trang sách nặng nề như giáo trình.
Những quyết định này thường không nhìn thấy được trên trang sách. Người đọc chỉ cảm thấy bản dịch "đọc được" hay "khó đọc", mà không biết đằng sau là hàng nghìn lần cân nhắc.
Dịch lại: khi một bản dịch cần thời gian để già đi
Ngôn ngữ thay đổi. Một bản dịch xuất sắc của năm mươi năm trước có thể đã dùng những từ nay ít ai dùng, hoặc chịu những giới hạn tư liệu của thời mình. Vì vậy các tác phẩm lớn thường được dịch lại nhiều lần qua các thế hệ. Mỗi bản dịch mới đứng trên vai bản cũ — người dịch sau đọc và học từ người trước, rồi tìm cách làm khác.
Dịch thuật văn học vì thế là một cuộc chạy tiếp sức kéo dài qua nhiều đời người, không có vạch đích cuối cùng.
Góc nhìn hôm nay: đọc sách dịch như người trong nghề
- Đọc lời người dịch. Nhiều cuốn sách dịch có lời nói đầu hoặc lời cuối của dịch giả, kể về những chỗ khó và lựa chọn của họ. Đó là phần nhiều người bỏ qua nhưng rất đáng đọc.
- So hai bản dịch. Chọn một đoạn ngắn của một tác phẩm có hai bản dịch tiếng Việt, đọc song song. Sẽ thấy ngay dịch là một nghề sáng tạo, không phải chép nghĩa.
- Thử dịch một trang. Lấy một trang truyện ngắn bằng ngoại ngữ mình biết, dịch, để một tuần, rồi đọc lại và sửa. Sẽ hiểu vì sao người dịch cần đến bản sửa thứ ba.
- Ghi tên người dịch khi giới thiệu một cuốn sách hay cho bạn bè. Đó là cách nhỏ để ghi nhận một công việc dài và thầm lặng.
Câu hỏi thường gặp
Dịch một cuốn sách mất bao lâu?
Một tiểu thuyết vài trăm trang thường mất nhiều tháng tới hơn một năm làm việc đều đặn, tính cả đọc trước, tra cứu, sửa và biên tập. Sách dày, văn khó hay có nhiều thơ, chơi chữ thì lâu hơn nhiều.
Mỗi ngày dịch giả văn học dịch được bao nhiêu trang?
Không có con số chuẩn; nhiều người làm nghề kể rằng một ngày tốt cho vài trang bản thảo. Với đoạn văn khó, có ngày chỉ xong một đoạn, và còn phải sửa lại nhiều lần sau đó.
Ai dịch Chiến tranh và hoà bình sang tiếng Việt?
Bản dịch tiếng Việt quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc là của nhóm Cao Xuân Hạo, Nhữ Thành, Trường Xuyên và Hoàng Thiếu Sơn. Việc cần bốn người dịch cho thấy khối lượng đồ sộ của tác phẩm.
Vì sao một tác phẩm được dịch lại nhiều lần?
Vì ngôn ngữ thay đổi theo thời gian, tư liệu tra cứu ngày càng đầy đủ hơn, và mỗi người dịch có cách hiểu riêng. Bản dịch mới thường học từ bản cũ rồi tìm cách diễn đạt gần bản gốc hoặc gần người đọc hôm nay hơn.
Dịch sát và dịch thoát khác nhau thế nào?
Dịch sát bám cấu trúc và từ ngữ của bản gốc, chính xác nhưng dễ trúc trắc. Dịch thoát ưu tiên câu văn tự nhiên trong ngôn ngữ đích, dễ đọc hơn nhưng có nguy cơ xa ý tác giả. Người dịch giỏi cân bằng giữa hai cách theo từng đoạn.
