Làm phim hoạt hình stop-motion: từng khung hình, từng ngày một

Phim hoạt hình stop-motion được làm bằng cách dựng con rối hay mô hình thật, chụp một khung hình, nhích nó đi một chút, rồi chụp tiếp — hàng chục nghìn lần cho một bộ phim. Vì phim chiếu 24 khung mỗi giây, một người làm hoạt hình ở các xưởng lớn thường chỉ hoàn thành được vài giây phim mỗi ngày, và một phim dài có thể mất nhiều năm từ ý tưởng tới rạp.

Stop-motion là gì

Mắt người nhìn một chuỗi ảnh tĩnh thay đổi nhanh sẽ thấy chuyển động liền. Phim người đóng ghi lại chuyển động có sẵn. Hoạt hình vẽ tay tạo chuyển động bằng hàng nghìn bức vẽ. Stop-motion làm cùng việc đó nhưng với vật thật trong không gian thật: con rối có khung xương kim loại, nhân vật nặn bằng đất sét, đồ vật cắt giấy, thậm chí cả người đứng yên từng tư thế.

Vì là vật thật, ánh sáng thật, bóng đổ thật, nên stop-motion có một chất riêng mà kỹ xảo máy tính khó bắt chước: chút rung nhẹ của lớp đất sét, vết vân tay còn sót, sợi lông vải lay động vì tay người vừa chạm. Khán giả cảm được rằng có ai đó đã chạm vào từng khung hình.

Làm phép tính: một bộ phim có bao nhiêu lần nhích tay

"Hai khung một tư thế" (tiếng Anh gọi là animating on twos) là cách làm phổ biến: mỗi tư thế được chụp hai lần liền, nên một giây phim chỉ cần 12 lần nhích thay vì 24. Chuyển động nhanh, mượt hơn thì làm từng khung (on ones). Nhưng dù chọn cách nào, phim dài cũng cần hàng chục nghìn lần đặt tay. Và mỗi "lần nhích" của một cảnh có nhiều nhân vật là nhích từng ngón tay, mí mắt, vạt áo của từng nhân vật.

Một ngày của người làm hoạt hình

Ở các xưởng chuyên nghiệp, mỗi người làm hoạt hình thường được giao một cảnh trên một bộ dựng riêng. Họ đã xem kỹ kịch bản phân cảnh, có khi tự quay lại chính mình diễn động tác để tham khảo, rồi lên kế hoạch từng tư thế. Sau đó là cả ngày đứng trong phim trường nhỏ, ánh đèn cố định, cẩn thận không chạm vào bộ dựng ngoài con rối.

Các xưởng thường kể rằng một người chỉ hoàn thành được vài giây phim mỗi ngày; những cảnh phức tạp, nhiều nhân vật, có nước, lửa hay vải bay thì có khi cả tuần mới xong vài giây. Một lỗi nhỏ — đèn chập chờn, chân bàn bị chạm làm cả bộ dựng xê dịch vài milimét, con rối đổ — có thể buộc làm lại cả ngày công.

Không có nút hoàn tác

Điều khiến stop-motion đặc biệt đòi hỏi kiên nhẫn là nó diễn ra theo một chiều. Người làm hoạt hình máy tính có thể quay lại sửa khung thứ 50 sau khi đã làm tới khung 200. Người làm stop-motion thì không: khi đã nhích con rối sang tư thế mới, tư thế cũ không còn. Muốn sửa một chỗ ở giữa cảnh thường nghĩa là làm lại từ đó trở đi. Phần mềm chụp khung hiện đại giúp nhiều — cho xem chồng hình khung trước, xem lại ngay chuyển động — nhưng cái chiều đi một lần vẫn không đổi.

Từ King Kong tới các xưởng hôm nay

Những thí nghiệm stop-motion có từ rất sớm trong lịch sử điện ảnh. Ladislas Starevich, người gốc Ba Lan làm việc ở Nga rồi Pháp, làm phim với côn trùng và con rối từ đầu thế kỷ 20. Năm 1933, King Kong gây chấn động với con khỉ khổng lồ do Willis O'Brien làm hoạt hình bằng mô hình nhỏ. Học trò nổi tiếng nhất của dòng này là Ray Harryhausen, với những bộ xương kiếm sĩ, quái vật thần thoại trong các phim thập niên 1950–1960.

Về sau, xưởng Aardman ở Anh nổi tiếng với nhân vật đất sét Wallace và Gromit và phim Chicken Run (2000). Xưởng Laika ở Mỹ làm Coraline (2009) và nhiều phim khác, kết hợp con rối thủ công với hàng nghìn khuôn mặt in 3D để thay biểu cảm. Năm 2023, Pinocchio của Guillermo del Toro, một phim stop-motion, nhận giải Oscar cho phim hoạt hình hay nhất.

Điểm chung của các dự án ấy là thời gian. Một phim dài stop-motion thường mất vài năm, gồm làm con rối, dựng phim trường, rồi riêng giai đoạn quay đã kéo dài hàng năm dù nhiều tổ quay song song.

Những nghề con trong một xưởng stop-motion

• Làm khung xương con rối. Khớp kim loại phải đủ chặt để giữ tư thế trong lúc chụp, đủ lỏng để nhích được từng chút. Một con rối nhân vật chính có thể có nhiều bản sao để nhiều tổ cùng quay.
• Làm phục trang thu nhỏ. Vải thật ở tỉ lệ nhỏ thì sợi trông thô; người may phải chọn vải mỏng, có khi gia cố bằng dây mảnh bên trong để vạt áo giữ được hình dạng.
• Dựng bối cảnh. Nhà cửa, cây cối, đồ dùng thu nhỏ, đủ chắc để không xê dịch trong nhiều tuần quay.
• Ánh sáng và quay phim. Đèn phải ổn định tuyệt đối suốt nhiều ngày cho một cảnh, nếu không phim sẽ nhấp nháy.
• Làm hoạt hình. Người "diễn" qua tay mình, quyết định nhân vật thở, chớp mắt, do dự thế nào.

Mỗi nghề ở đây đều nhân thời gian của nghề khác: một con rối hỏng khớp giữa cảnh là cả tổ quay phải dừng chờ.

Vì sao người ta vẫn chọn cách chậm này

Với máy tính ngày nay, hoàn toàn có thể làm một phim hoạt hình ba chiều trông "giống" stop-motion. Vậy tại sao vẫn có xưởng bỏ nhiều năm để làm bằng tay? Câu trả lời mà người trong nghề hay nói là cảm giác chất liệu: khán giả nhận ra những bất toàn nhỏ, và chính chúng tạo ra sự ấm áp. Thêm nữa, giới hạn của phương pháp buộc người làm phải chọn lọc — không thể thêm bừa một cú máy phức tạp khi mỗi giây phim tốn cả ngày công.

Có thể nói stop-motion biến thời gian thành chất liệu thấy được. Người xem không đếm khung hình, nhưng họ cảm thấy có rất nhiều thời gian đã được đặt vào đó.

Góc nhìn hôm nay: tự làm mười giây stop-motion

Cách tốt nhất để hiểu nghề này là thử. Chỉ cần điện thoại và một ứng dụng chụp stop-motion miễn phí.

1. Cố định máy. Đặt điện thoại trên giá hoặc kê chặt bằng sách. Máy nhích là cả đoạn phim rung.
2. Chọn ánh sáng không đổi. Đèn bàn, kéo rèm lại. Ánh nắng ngoài cửa sổ thay đổi theo phút sẽ làm phim chập chờn.
3. Chọn nhân vật đơn giản. Một cục đất nặn, một hộp diêm, vài viên kẹo. Đừng bắt đầu bằng con người có chân tay.
4. Nhích nhỏ hơn mình nghĩ. Mỗi lần dịch vài milimét. Chụp hai khung cho mỗi tư thế.
5. Đặt đích mười giây. Tức khoảng 120 tư thế. Thường mất một, hai buổi tối cho lần đầu.

Sau lần đầu, xem lại các cảnh hậu trường mà Aardman hay Laika công bố sẽ thấy rõ hơn những gì mình đang nhìn.