Theo ước lượng của Viện Ngoại giao Hoa Kỳ (FSI), một người nói tiếng Anh cần khoảng 24–30 tuần học tập trung (600–750 giờ lớp) cho các ngôn ngữ gần như tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, và khoảng 88 tuần (2.200 giờ lớp) cho tiếng Nhật, tiếng Trung, tiếng Hàn, tiếng Ả Rập. Đó là con số cho lớp học dày đặc dành cho người nói tiếng Anh; người Việt học thì phải điều chỉnh, vì có ngôn ngữ ta học nhanh hơn họ, có ngôn ngữ chậm hơn.
FSI là ai và con số của họ đo cái gì
Foreign Service Institute là cơ sở đào tạo của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, nơi nhân viên ngoại giao học ngoại ngữ trước khi nhận nhiệm sở. Qua nhiều thập kỷ dạy, họ tổng kết thời gian trung bình để học viên đạt mức "làm việc chuyên nghiệp" về nói và đọc — tương đương bậc 3 trên thang ILR mà chính phủ Mỹ dùng. Ở mức này, người học có thể họp, thương lượng, đọc báo chí chuyên môn bằng ngôn ngữ đó, dù vẫn còn lỗi.
Cần nhớ ba điều về điều kiện học ở FSI trước khi so với bản thân:
- Lớp rất nhỏ, thường không quá sáu người, giáo viên là người bản ngữ.
- Học viên lên lớp khoảng 25 giờ mỗi tuần, cộng thêm vài giờ tự học mỗi ngày. Học ngoại ngữ là công việc toàn thời gian của họ.
- Nhiều học viên đã biết thêm ngôn ngữ khác và được chọn một phần dựa trên năng khiếu ngoại ngữ.
Nói cách khác, đây là điều kiện gần như lý tưởng. Người đi làm học buổi tối hai, ba buổi một tuần thì quãng thời gian tính theo lịch sẽ dài hơn nhiều lần.
Bảng ước lượng FSI theo nhóm ngôn ngữ
| Nhóm | Ví dụ ngôn ngữ | Thời gian lớp ước lượng (cho người nói tiếng Anh) |
|---|---|---|
| Nhóm I — gần tiếng Anh | Tây Ban Nha, Pháp, Ý, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Thuỵ Điển, Na Uy | khoảng 24–30 tuần (600–750 giờ) |
| Nhóm II | Đức, Indonesia, Malaysia, Swahili | khoảng 36 tuần (900 giờ) |
| Nhóm III — "khó" | Việt, Thái, Nga, Hindi, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, Phần Lan | khoảng 44 tuần (1.100 giờ) |
| Nhóm IV — "rất khó" | Nhật, Trung (Quan thoại, Quảng Đông), Hàn, Ả Rập | khoảng 88 tuần (2.200 giờ), thường có thêm thời gian học ở nước sở tại |
FSI tự ghi chú rằng đây là ước lượng trung bình; người học thực tế có thể nhanh hơn hoặc chậm hơn tuỳ năng khiếu, kinh nghiệm học ngoại ngữ trước đó và thời gian bỏ ra. Danh sách cũng được cập nhật theo thời gian nên một vài ngôn ngữ có thể đổi nhóm giữa các phiên bản.
Vì sao tiếng Việt nằm ở nhóm "khó" với người Mỹ
Với người nói tiếng Anh, tiếng Việt khó chủ yếu ở hai điểm. Thứ nhất là thanh điệu: sáu thanh của phương ngữ Bắc làm đổi nghĩa hoàn toàn, trong khi tiếng Anh dùng ngữ điệu để biểu cảm chứ không để phân biệt từ. Thứ hai là từ vựng gần như không có gốc chung với các ngôn ngữ châu Âu, nên người học không đoán được nghĩa như khi một người Anh học tiếng Pháp.
Bù lại, ngữ pháp tiếng Việt không chia động từ, không có giống đực giống cái, không biến đổi hình thái từ. Đó có lẽ là lý do tiếng Việt nằm ở nhóm III chứ không phải nhóm IV cùng tiếng Trung — dù có thanh điệu, tiếng Việt dùng chữ Latinh, người học không phải nhớ hàng nghìn chữ tượng hình.
Người Việt học thì sao: đảo bảng theo chiều ngược lại
Bảng FSI đo "khoảng cách" giữa tiếng Anh và ngôn ngữ đích. Với người Việt, khoảng cách ấy khác hẳn. Chưa có một bảng ước lượng chính thức tương đương FSI cho người nói tiếng Việt, nên phần dưới đây là suy luận từ đặc điểm ngôn ngữ, không phải số đo.
Những ngôn ngữ có lợi thế
Tiếng Trung. Phần lớn từ vựng học thuật, hành chính trong tiếng Việt là từ Hán Việt. Khi học "kinh tế", "giáo dục", "chính phủ" bằng tiếng Trung, người Việt nhận ra âm gần gũi mà người Mỹ không có. Tiếng Trung cũng có thanh điệu, nên tai người Việt quen với việc nghe cao độ. Khó khăn còn lại là chữ viết — vẫn phải nhớ chữ từng nét.
Tiếng Nhật và tiếng Hàn. Cả hai đều có lớp từ gốc Hán lớn, nên người Việt cũng hưởng một phần lợi thế từ vựng. Nhưng ngữ pháp thì xa: động từ đứng cuối câu, có trợ từ đánh dấu chủ ngữ và tân ngữ, có hệ thống kính ngữ nhiều tầng. Tiếng Nhật còn ba bộ chữ dùng cùng lúc.
Những ngôn ngữ người Việt mất nhiều công hơn
Tiếng Anh và các tiếng châu Âu. Người Việt gặp đúng những khó khăn ngược với người Mỹ học tiếng Việt: chia động từ, thì, số nhiều, mạo từ. Phát âm cũng là rào lớn — tiếng Việt hầu như không có cụm phụ âm ở cuối âm tiết, nên những từ kiểu "texts", "asked" rất khó đọc trọn. Các tiếng như Pháp, Đức còn thêm giống của danh từ.
Vì vậy nếu đặt người Việt vào bảng FSI, tiếng Trung có thể "dời" về phía dễ hơn, còn tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha có thể "dời" về phía khó hơn so với vị trí của chúng trong bảng gốc.
Một khung khác: giờ học theo bậc CEFR
Ở châu Âu, người ta hay dùng Khung tham chiếu chung châu Âu (CEFR) với sáu bậc A1–C2. Cambridge English đưa ra ước lượng số "giờ học có hướng dẫn" để đi tới từng bậc tiếng Anh, đại ý: khoảng 180–200 giờ cho A2, 350–400 giờ cho B1, 500–600 giờ cho B2, 700–800 giờ cho C1 và 1.000–1.200 giờ cho C2. Đây là giờ tính cộng dồn từ lúc bắt đầu, và đi kèm lời nhắc rằng tự học, đọc, nghe ngoài lớp cũng quan trọng không kém.
Đối chiếu với Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc của Việt Nam (tương ứng A1–C2), bậc 3 tương ứng B1 và bậc 4 tương ứng B2. Như vậy một người đi làm học khoảng năm giờ mỗi tuần — kể cả tự học — sẽ cần quãng một năm rưỡi tới hai năm để từ đầu lên B1, nếu đều đặn. Đó là lý do những khoá "nói thành thạo sau ba tháng" nên được nghe bằng một bên tai.
Thời gian lịch và thời gian thật
Phép tính đơn giản giúp nhìn rõ. Muốn đi đủ 1.100 giờ (con số của nhóm III):
- Học toàn thời gian 25 giờ/tuần: khoảng 44 tuần, gần một năm.
- Học 10 giờ/tuần: khoảng 110 tuần, hơn hai năm.
- Học 3 giờ/tuần: khoảng 370 tuần, hơn bảy năm.
Con số cuối thường làm người ta nản. Nhưng nó cũng giải thích một hiện tượng quen thuộc: nhiều người "học tiếng Anh mười năm" ở trường mà vẫn không nói được, vì mười năm đó cộng lại có khi chưa tới vài trăm giờ thật sự dùng tiếng, lại bị ngắt quãng bởi những kỳ nghỉ dài làm quên gần hết.
Vì sao học dàn đều tốt hơn học dồn
Có một kết quả rất vững trong tâm lý học trí nhớ gọi là hiệu ứng giãn cách: cùng một lượng giờ, chia ra nhiều buổi cách nhau sẽ nhớ lâu hơn dồn vào ít buổi. Với ngoại ngữ, điều này có nghĩa ba mươi phút mỗi ngày thường hơn ba tiếng rưỡi vào chủ nhật. Kiên nhẫn ở đây không phải chịu đựng một buổi học dài, mà là chịu được nhịp đều, ngày nào cũng một ít.
Góc nhìn hôm nay: tự ước lượng cho mình
- Xác định đích. "Giỏi tiếng Nhật" quá mơ hồ. Đọc được email công việc? Nói chuyện với khách? Thi được một chứng chỉ cụ thể? Đích khác nhau thì số giờ khác nhau rất xa.
- Đếm giờ thật mỗi tuần. Ghi lại một tuần bình thường mình thật sự học bao nhiêu phút, kể cả nghe, đọc, nói. Đừng đếm thời gian mở sách rồi lướt điện thoại.
- Chia ra. Lấy số giờ ước lượng cho đích chia cho số giờ mỗi tuần. Nếu kết quả là năm năm mà mình cần trong hai năm, thì hoặc tăng giờ, hoặc hạ đích — biết sớm còn hơn vỡ mộng ở tháng thứ tám.
- Đặt mốc giữa đường. Mỗi vài tháng tự kiểm bằng một việc thật: xem một đoạn tin tức không phụ đề, đọc một trang sách, gọi một cuộc điện thoại.
Bảng FSI có thể tìm trên trang của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (mục "Foreign Language Training"). Mô tả bậc CEFR có trên trang của Hội đồng châu Âu; Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.
Câu hỏi thường gặp
Học tiếng Nhật mất bao lâu?
Theo FSI, người nói tiếng Anh cần khoảng 88 tuần học tập trung, tức khoảng 2.200 giờ lớp, để đạt mức làm việc chuyên nghiệp. Người Việt có lợi thế từ vựng Hán Việt nhưng vẫn vướng ngữ pháp và chữ viết, và học bán thời gian thì thường mất nhiều năm.
Bảng FSI có áp dụng cho người Việt không?
Không áp thẳng được. Bảng đo khoảng cách từ tiếng Anh sang ngôn ngữ khác, trong điều kiện lớp nhỏ, học toàn thời gian. Người Việt học tiếng Trung có thể nhanh hơn người Mỹ, còn học các tiếng châu Âu có thể chậm hơn.
Tiếng Việt khó cỡ nào với người nước ngoài?
FSI xếp tiếng Việt vào nhóm khoảng 44 tuần (1.100 giờ lớp) cho người nói tiếng Anh, khó hơn tiếng Pháp, Tây Ban Nha nhưng dễ hơn tiếng Trung, Nhật. Cái khó nhất với họ là thanh điệu và từ vựng xa lạ.
Mỗi ngày học bao nhiêu thì đủ?
Không có con số chuẩn, nhưng học đều mỗi ngày một ít thường nhớ lâu hơn dồn một buổi dài. Quan trọng là tổng số giờ thật sự dùng tiếng và sự đều đặn qua nhiều tháng.
Lên bậc B1, B2 tiếng Anh cần bao nhiêu giờ?
Cambridge English ước lượng khoảng 350–400 giờ học có hướng dẫn để tới B1 và khoảng 500–600 giờ để tới B2, tính từ lúc bắt đầu. Đây là mức trung bình, chưa tính giờ tự học ngoài lớp.