Nhiếp ảnh động vật hoang dã là nghề mà phần lớn thời gian không phải để bấm máy, mà để chờ: nằm trong lều nguỵ trang từ trước bình minh, quay lại cùng một chỗ nhiều ngày, theo một loài suốt nhiều mùa. Một khoảnh khắc chỉ vài phần giây trên ảnh thường là kết quả của hàng tuần tìm hiểu tập tính, chọn điểm, ngồi im — và rất nhiều ngày về tay không.
Vì sao nghề này chậm đến vậy
Động vật hoang dã không hẹn giờ. Chúng tránh người, hoạt động vào lúc ánh sáng yếu nhất, và mỗi loài có lịch riêng theo mùa sinh sản, mùa di cư, mùa trái chín. Người chụp không thể yêu cầu chúng đứng yên hay quay lại. Thứ duy nhất họ điều khiển được là chỗ mình ngồi, lúc mình có mặt, và mức độ mình làm phiền.
Thêm vào đó, cái khó không chỉ là thấy con vật mà là thấy nó trong điều kiện có ảnh đẹp: ánh sáng đúng hướng, phông nền gọn, con vật đang làm một việc gì đó chứ không chỉ đứng nhìn. Ba điều kiện cùng lúc hiếm hơn rất nhiều so với từng điều kiện riêng lẻ. Nhiều nhiếp ảnh gia kể rằng họ có thể thấy loài mình cần ngay ngày đầu, nhưng phải mất cả tháng để có được tấm ảnh mình muốn.
Các kiểu chờ trong nghề
| Cách làm | Chờ ở đâu | Thời gian thường gặp | Điều cần giữ |
|---|---|---|---|
| Lều nguỵ trang (hide) | Gần bãi kiếm ăn, vũng nước, nơi chim đậu quen | Từ trước sáng tới chiều; lặp lại nhiều ngày | Vào lều trước khi con vật tới, ra khi chúng đã đi; không di chuyển, không tiếng động |
| Rình theo dấu (stalking) | Đi bộ chậm theo dấu chân, tiếng kêu | Nhiều giờ cho một lần tiếp cận | Giữ khoảng cách để con vật không đổi hành vi |
| Bẫy ảnh (camera trap) | Máy tự chụp khi có chuyển động, đặt trên lối mòn | Vài tuần tới vài tháng mới thu ảnh | Đặt đúng chỗ, xin phép khu bảo tồn, kiểm pin và độ ẩm |
| Theo mùa | Bãi di cư, mùa sinh sản, mùa hoa trái | Có khi phải chờ năm sau | Ghi chép mùa trước để biết mùa sau đến đúng lúc |
Một ngày trong lều nguỵ trang
Lều nguỵ trang có thể là một túp lều vải màu đất, một hố đào sẵn, hay một chòi gỗ dựng cố định ở các khu bảo tồn có làm du lịch chụp ảnh. Người chụp thường phải vào lều khi trời còn tối, vì nếu đến lúc con vật đã có mặt thì sự xuất hiện của mình đã phá hỏng buổi chụp.
Rồi là ngồi. Không ăn uống ồn ào, không lật giấy, không mở cửa lều. Có ngày không có con gì đến. Có ngày con vật đến khi nắng đã gắt, ánh sáng bẹt, ảnh không dùng được. Có ngày đẹp trời, đúng loài, nhưng nó đứng sau một cành cây đúng ở góc che mặt.
Sức chịu ở đây là sức chịu cụ thể của cơ thể: chuột rút, muỗi, nóng trong lều kín, lạnh lúc rạng sáng, mỏi mắt vì nhìn qua ống kính quá lâu. Người làm lâu năm học cách thả lỏng cơ thể, quan sát bằng mắt thường để đỡ mỏi, và chỉ đưa mắt vào ống ngắm khi có dấu hiệu — tiếng cành gãy, tiếng chim báo động, đàn chim nhỏ bỗng im bặt.
Chờ bằng kiến thức chứ không chỉ bằng thời gian
Nghe "chờ nhiều ngày" dễ tưởng nghề này cần may mắn. Thực ra người giỏi chờ ít hơn người mới, vì họ biết chờ ở đâu. Trước khi đặt lều, họ đọc tài liệu về loài, hỏi kiểm lâm và người dân địa phương, đi khảo sát tìm dấu chân, phân, lông, vết cào. Họ biết loài chim ấy hay đậu cành nào lúc mấy giờ, loài thú ấy hay xuống suối uống nước vào mùa khô.
Có thể nói nhiếp ảnh động vật là một dạng làm khoa học thực địa không bằng cấp. Kiến thức càng sâu thì khoảng chờ càng thu hẹp — nhưng không bao giờ về không được.
Một ví dụ được biết rộng rãi
Bộ phim tài liệu Pháp La Panthère des neiges (2021) của Marie Amiguet và nhiếp ảnh gia Vincent Munier, cùng nhà văn Sylvain Tesson, ghi lại những tuần họ đi trên cao nguyên Tây Tạng giữa mùa đông để tìm báo tuyết. Phần lớn thời lượng phim là ngồi chờ trong giá lạnh, nhìn vào sườn núi. Cuốn sách cùng tên của Tesson (2019) cũng xoay quanh chính ý đó: học cách chờ đợi như một cách nhìn thế giới. Phim cho thấy rõ cái mà ảnh tĩnh giấu đi — mỗi tấm ảnh đẹp đứng trên rất nhiều ngày không có gì.
Đạo đức của người chờ: không ép khoảnh khắc
Vì chờ quá lâu nên có người tìm đường tắt: rải mồi, phát tiếng chim qua loa để dụ, tỉa lá quanh tổ cho thoáng, đuổi con vật ra chỗ sáng. Những việc này đều có thể gây hại thật. Chim bố mẹ có thể bỏ tổ khi bị quấy rầy, con non bị phơi nắng hay lộ cho kẻ săn mồi. Thú quen được cho ăn có thể mất cảnh giác với người, dễ bị bắt.
Các cuộc thi lớn, như Wildlife Photographer of the Year — có từ năm 1965, nay do Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London tổ chức — có quy định về đạo đức và sẵn sàng loại ảnh khi phát hiện can thiệp hay dàn dựng. Hiệp hội nhiếp ảnh thiên nhiên ở nhiều nước cũng có bộ nguyên tắc tương tự, đại ý: phúc lợi của con vật đặt trên tấm ảnh.
- Không đến quá gần tổ chim đang ấp hay nuôi con.
- Không rải mồi, không dùng tiếng kêu ghi âm ở nơi bị cấm hoặc với loài nhạy cảm.
- Không đăng toạ độ chính xác nơi có loài quý hiếm, vì có thể chỉ đường cho kẻ săn bắt.
- Tuân thủ quy định của vườn quốc gia, khu bảo tồn: giờ vào, lối đi, giấy phép đặt máy.
Ở Việt Nam, săn bắt, buôn bán và quấy nhiễu động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm bị pháp luật nghiêm cấm. Người chụp cần xin phép ban quản lý khi làm việc trong rừng đặc dụng.
Thời gian sau khi bấm máy
Chờ không dừng lúc chụp xong. Một chuyến đi vài tuần có thể cho hàng chục nghìn khung hình, trong đó chỉ vài tấm đáng giữ. Việc chọn ảnh, ghi chú loài, thời điểm, hành vi tốn nhiều ngày. Với ảnh bẫy, người ta phải lướt qua hàng nghìn tấm cành lá bị gió lay mới gặp một khung có con vật. Nhiều tấm ảnh bẫy ở các khu bảo tồn trở thành dữ liệu khoa học thật, giúp xác nhận loài vẫn còn sống ở một khu rừng.
Nhiều nhiếp ảnh gia động vật làm một đề tài trong nhiều năm: một loài chim, một vùng đầm lầy, một khu rừng qua bốn mùa. Bộ ảnh hoàn chỉnh có giá trị vì nó kể được một câu chuyện mà một chuyến đi đơn lẻ không kể nổi.
Góc nhìn hôm nay: tập chờ như người chụp ảnh thiên nhiên
Không cần máy ảnh đắt tiền hay chuyến đi xa để học được cái kiên nhẫn của nghề này.
- Chọn một chỗ, quay lại nhiều lần. Một góc công viên, một bờ ao, một cây sấu trước nhà. Ngồi cùng giờ trong năm, bảy buổi. Ghi lại thấy con gì, lúc nào.
- Đến trước, ngồi yên mười lăm phút đầu. Động vật nhỏ cần thời gian để quên rằng có người. Phần lớn người đi dạo bỏ đi đúng lúc mọi thứ bắt đầu.
- Nhìn ánh sáng trước, chờ con vật sau. Chọn chỗ có ánh sáng đẹp lúc sáng sớm hay chiều muộn rồi chờ sự sống đi vào khung, thay vì chạy theo nó.
- Đặt giới hạn đạo đức trước khi ra đi. Quyết định sẵn những gì mình sẽ không làm dù chờ mãi không có ảnh.
Muốn xem những tấm ảnh là kết quả của sự chờ đợi, có thể tìm bộ ảnh đoạt giải Wildlife Photographer of the Year trên trang của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, hoặc xem phim La Panthère des neiges.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh động vật hoang dã cần chờ bao lâu?
Không có con số cố định. Có loài thấy ngay buổi đầu, có loài phải chờ nhiều ngày trong lều nguỵ trang, có loài phải quay lại mùa sau. Người hiểu tập tính loài thường rút ngắn được thời gian chờ nhưng vẫn có nhiều ngày về không.
Lều nguỵ trang chụp ảnh là gì?
Đó là chỗ ẩn để người chụp ngồi gần động vật mà không bị phát hiện, có thể là lều vải, hố đào hay chòi gỗ. Người chụp vào lều trước khi con vật tới và giữ yên lặng suốt buổi.
Rải mồi để chụp ảnh chim có sao không?
Ở nhiều nơi việc này bị hạn chế hoặc cấm, và có thể làm chim thay đổi tập tính, dễ gặp nguy. Các cuộc thi lớn có quy định đạo đức và có thể loại ảnh có can thiệp gây hại. Nguyên tắc chung là phúc lợi của con vật đặt trên tấm ảnh.
Bẫy ảnh (camera trap) hoạt động thế nào?
Máy ảnh được đặt cố định trên lối mòn, tự chụp khi cảm biến phát hiện chuyển động hoặc nhiệt. Máy có thể để nhiều tuần rồi mới thu dữ liệu, và ảnh thu được thường dùng cả cho nghiên cứu bảo tồn.
Wildlife Photographer of the Year là cuộc thi gì?
Đó là cuộc thi ảnh thiên nhiên có từ năm 1965, nay do Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London tổ chức, nổi tiếng với các hạng mục về động vật và quy định đạo đức chặt chẽ cho người dự thi.