ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) ở người lớn là một rối loạn phát triển thần kinh bắt đầu từ thời thơ ấu, khiến việc giữ chú ý, sắp xếp công việc và kiềm chế bốc đồng khó hơn hẳn người khác một cách kéo dài, gây trở ngại thật trong học tập, công việc hay các mối quan hệ. Ai cũng có lúc mất tập trung, nên không thể tự kết luận qua vài dấu hiệu. Nếu nghi ngờ, nên đi khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng ở bệnh viện.
ADHD là gì, nói một cách phổ thông
Tên tiếng Anh đầy đủ là Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. Trong các hệ phân loại bệnh quốc tế đang dùng, như DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ và ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, ADHD được xếp vào nhóm rối loạn phát triển thần kinh. Điều này có nghĩa là nó không phải do lười, do nuôi dạy kém hay do điện thoại sinh ra; nó liên quan đến cách não phát triển, và yếu tố di truyền đóng vai trò đáng kể.
Các hệ phân loại mô tả ba dạng biểu hiện:
- Nổi trội giảm chú ý: khó giữ chú ý với việc đơn điệu, hay quên, hay mất đồ, khó sắp xếp, dễ bị phân tán.
- Nổi trội tăng động – bốc đồng: bồn chồn, khó ngồi yên, nói chen, khó chờ đến lượt, quyết định vội.
- Kết hợp: có cả hai nhóm.
Ở người lớn, phần "tăng động" thường không còn là chạy nhảy như trẻ con mà chuyển thành cảm giác bồn chồn bên trong, khó thư giãn, hay nhận quá nhiều việc. Phần giảm chú ý thì thường còn rõ.
Từ trẻ em đến người lớn
Một điều quan trọng trong tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-5: nhiều dấu hiệu phải đã xuất hiện từ trước tuổi 12, dù khi đó có thể chưa ai gọi tên. Người lớn không "mắc ADHD" đột ngột ở tuổi ba mươi. Nhiều người được chẩn đoán khi đã đi làm, sau khi con mình được chẩn đoán, hoặc khi đời sống người lớn với nhiều trách nhiệm cùng lúc làm lộ ra khó khăn mà trước đây được bố mẹ, thầy cô, nếp trường lớp che đi.
Các tổng quan quốc tế thường ước lượng khoảng 2–3% người lớn có ADHD, nhưng con số dao động khá nhiều tuỳ cách đo và tiêu chuẩn. Ở trẻ em tỉ lệ cao hơn. Một phần trẻ có triệu chứng giảm dần khi lớn; một phần vẫn còn đáng kể đến tuổi trưởng thành.
Mất tập trung thường ngày khác ADHD thế nào
Bảng dưới đây không phải để tự chấm điểm, chỉ giúp hiểu vì sao bác sĩ cần thời gian và thông tin nhiều chiều trước khi kết luận.
| Khía cạnh | Mất tập trung thông thường | Điều bác sĩ xem xét khi nghĩ đến ADHD |
|---|---|---|
| Thời gian | Theo giai đoạn: thiếu ngủ, căng thẳng, nhiều việc | Kéo dài nhiều năm, có từ thời nhỏ |
| Phạm vi | Thường ở một bối cảnh | Xuất hiện ở nhiều nơi: nhà, chỗ làm, các mối quan hệ |
| Mức ảnh hưởng | Phiền nhưng vẫn xoay xở được | Gây trở ngại thật: mất việc, nợ nần do quên, xung đột lặp lại |
| Nguyên nhân khác | Thường thấy rõ | Cần loại trừ lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, bệnh tuyến giáp, chất kích thích… |
Chính vì nhiều tình trạng khác cũng làm giảm tập trung, như thiếu ngủ kéo dài, ngưng thở khi ngủ, trầm cảm, lo âu, rối loạn tuyến giáp, nên việc chẩn đoán không thể dựa vào một bảng câu hỏi trên mạng. Ngoài ra, ADHD ở người lớn hay đi kèm các vấn đề khác, như lo âu hay trầm cảm, càng cần người có chuyên môn gỡ từng sợi.
Những hiểu lầm hay gặp
"Có ADHD thì không tập trung được gì cả"
Không đúng. Nhiều người có ADHD có thể chú ý rất lâu, thậm chí quên cả thời gian, với việc họ thấy hấp dẫn hoặc có áp lực cấp bách. Khó khăn nằm ở chỗ điều khiển sự chú ý theo ý mình, đặc biệt với việc nhàm chán mà cần thiết, như giấy tờ, hoá đơn, báo cáo định kỳ. Hiện tượng chú ý rất sâu vào một thứ thường được người trong cuộc gọi là "siêu tập trung" (hyperfocus), dù khái niệm này chưa được nghiên cứu kỹ.
"Ai ngày nay cũng ADHD vì điện thoại"
Điện thoại và thông báo liên tục làm ai cũng thấy khó tập trung hơn, nhưng đó không phải ADHD. Việc tự gán nhãn qua các video ngắn trên mạng đã trở thành một hiện tượng; nó có mặt tốt là giúp một số người nhận ra và đi khám, nhưng cũng làm nhiều người nhầm khó khăn thường ngày thành rối loạn, hoặc ngược lại khiến người có rối loạn thật bị coi nhẹ.
"Chỉ cần cố gắng hơn là được"
Người có ADHD thường đã cố gắng rất nhiều, và nhiều năm bị trách là lười, ẩu, vô tâm. Lời khuyên "cố lên" không giải quyết được một khó khăn có gốc ở cách não vận hành. Hiểu đúng giúp người thân bớt trách móc và người trong cuộc bớt tự ti.
Điều trị và hỗ trợ: nói chung
Sau khi được chẩn đoán, bác sĩ có thể đề nghị một hoặc kết hợp nhiều hướng: thuốc do bác sĩ chuyên khoa kê và theo dõi, liệu pháp nhận thức – hành vi, huấn luyện kỹ năng tổ chức, và giáo dục tâm lý cho cả gia đình. Chọn hướng nào, liều lượng ra sao là việc của bác sĩ sau khi đánh giá cụ thể; không tự mua thuốc, không dùng thuốc của người khác.
Bên cạnh điều trị, nhiều người tự xây cho mình những "giàn đỡ" bên ngoài: lịch ghi mọi việc, nhắc việc tự động, chia việc lớn thành bước nhỏ, đặt đồ dùng quan trọng ở một chỗ cố định, làm việc cùng người khác để có nhịp. Những cách này giúp ích cho cả người không có ADHD, nhưng với người có ADHD chúng thường là chỗ dựa thiết yếu.
Kiên nhẫn với người có ADHD và với chính mình
Sống hay làm việc cùng người có ADHD đòi hỏi kiên nhẫn, và người có ADHD cũng cần kiên nhẫn với chính mình. Vài điều nhỏ giúp không khí dễ thở hơn:
- Nói việc cần làm rõ ràng, ngắn, có hạn cụ thể, tốt nhất là ghi lại thay vì chỉ nói miệng.
- Phân biệt "không muốn" với "không làm được đúng lúc". Quên không có nghĩa là không quan tâm.
- Khen những tiến bộ cụ thể, kể cả nhỏ.
- Không đùa cợt hay dùng chữ ADHD để chê ai đó đãng trí.
Góc nhìn hôm nay: khi nào nên đi khám
Nên tìm gặp chuyên gia khi khó khăn về chú ý, tổ chức hay bốc đồng:
- đã có từ thời đi học, theo lời kể của chính mình hoặc người thân;
- kéo dài, xuất hiện ở nhiều nơi chứ không riêng một hoàn cảnh;
- gây hậu quả thật: công việc bấp bênh, tiền bạc rối, quan hệ căng thẳng lặp lại;
- đã thử sắp xếp lại giấc ngủ, nếp làm việc mà không cải thiện.
Ở Việt Nam, có thể bắt đầu ở khoa tâm thần hoặc đơn vị tâm lý lâm sàng của bệnh viện, như bệnh viện tâm thần tỉnh, thành phố hoặc khoa tâm thần của các bệnh viện đa khoa lớn. Mang theo những gì có thể: sổ liên lạc, học bạ cũ có nhận xét của thầy cô, lời kể của bố mẹ về thời nhỏ. Thông tin đó giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Nếu đang có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
ADHD ở người lớn là gì?
Là rối loạn phát triển thần kinh có từ thời thơ ấu, biểu hiện bằng khó khăn kéo dài trong giữ chú ý, sắp xếp công việc và kiềm chế bốc đồng. Ở người lớn, tăng động thường chuyển thành bồn chồn bên trong. Chẩn đoán phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện.
Người lớn có thể mắc ADHD không?
Người lớn có thể có ADHD, nhưng theo DSM-5 nhiều dấu hiệu phải đã có từ trước tuổi 12, dù lúc đó chưa được nhận ra. Nhiều người chỉ được chẩn đoán khi đã đi làm. ADHD không tự xuất hiện đột ngột ở tuổi trưởng thành.
Hay mất tập trung có phải là ADHD không?
Không nhất thiết. Thiếu ngủ, căng thẳng, lo âu, trầm cảm, bệnh tuyến giáp và thói quen dùng điện thoại đều làm giảm tập trung. ADHD là khi khó khăn kéo dài từ nhỏ, xuất hiện ở nhiều nơi và gây trở ngại thật, được bác sĩ đánh giá sau khi loại trừ nguyên nhân khác.
Có nên tự kiểm tra ADHD bằng bài test trên mạng?
Bài test trên mạng không thay được chẩn đoán. Nhiều tình trạng khác cho dấu hiệu giống ADHD, nên cần bác sĩ đánh giá trực tiếp, hỏi về thời thơ ấu và loại trừ nguyên nhân khác. Nếu nghi ngờ, hãy đi khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện.
Khám ADHD người lớn ở đâu?
Có thể đến khoa tâm thần hoặc đơn vị tâm lý lâm sàng của bệnh viện tâm thần tỉnh, thành phố hoặc bệnh viện đa khoa lớn. Nên mang theo học bạ, sổ liên lạc cũ hoặc nhờ người thân kể về thời nhỏ để bác sĩ có thêm thông tin.