Tường đá H'Mông ở cao nguyên đá Đồng Văn: xếp khan từng viên

Tường đá của người H'Mông trên cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) được xếp khan, không vữa, từ những viên đá nhặt ngay trên nương, quanh nhà. Một bức tường rào có thể được nhiều thế hệ trong nhà xếp thêm dần qua năm tháng; nó vừa là rào nhà, vừa là cách dọn đá khỏi đất trồng, và đứng vững được nhờ cách đặt từng viên chứ không nhờ chất kết dính.

Cao nguyên đá: nơi đá nhiều hơn đất

Cao nguyên đá Đồng Văn là vùng núi đá vôi ở cực Bắc Việt Nam, trải qua các vùng Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc của tỉnh Hà Giang cũ. Năm 2010, nơi đây được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, nhờ giá trị địa chất, địa mạo và văn hoá của các dân tộc sinh sống ở đây, trong đó đông nhất là người H'Mông, cùng người Lô Lô, Pu Péo, Dao, Tày và các dân tộc khác.

Trên nhiều sườn núi, đá tai mèo nhô lên dày đặc, đất chỉ còn trong những hốc nhỏ giữa đá. Người dân trồng ngô trong từng hốc đá, mỗi hốc vài cây, gùi đất từ chỗ khác đến bỏ thêm khi cần. Muốn có thêm chỗ trồng, người ta nhặt đá rời trên nương ra. Đá nhặt ra phải để đâu đó — và những bức tường đá ra đời từ chính việc đó.

Tường đá để làm gì

• Rào quanh nhà. Nhiều nếp nhà của người H'Mông có tường đá bao quanh sân, cao tới ngực hoặc quá đầu người, che gió lạnh mùa đông và giữ vật nuôi.
• Bờ nương, ranh giới đất. Những tuyến tường thấp chạy theo sườn đồi phân chia các mảnh nương, đồng thời giữ đất khỏi trôi khi mưa lớn.
• Chuồng trại. Tường đá làm chuồng cho bò, dê, lợn.
• Dọn đất trồng. Mỗi viên đá xếp vào tường là một viên đá ra khỏi chỗ trồng ngô.

Vì vậy độ dài và độ cao của tường đá phần nào phản ánh số năm một gia đình đã canh tác trên mảnh đất đó. Không ai xây xong một bức tường như thế trong một mùa.

Xếp khan: đứng vững không cần vữa

Tường đá của người H'Mông thuộc kiểu xếp khan — không dùng vôi vữa hay xi măng. Sức bền của tường đến từ trọng lượng của đá và cách các viên đá tựa vào nhau. Những nguyên tắc chung của kiểu tường này, ở Đồng Văn cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới, có thể tóm lại như sau:

• Chân rộng, đỉnh hẹp. Tường thường dày ở chân và thu nhỏ dần lên trên, trọng tâm thấp, khó đổ.
• Viên to dưới, viên nhỏ trên. Những tảng lớn nhất nằm ở chân, làm móng.
• So le mạch. Mỗi viên đặt đè lên chỗ tiếp giáp của hai viên bên dưới, không để khe nối thẳng hàng từ dưới lên trên — khe thẳng là chỗ tường dễ tách.
• Chèn ruột. Khe hở giữa hai mặt tường được chèn đá vụn cho chặt.
• Nhìn đá trước khi đặt. Người thợ xoay viên đá trong tay, tìm mặt phẳng, cạnh khớp với chỗ trống, chứ không đặt đại.

Điểm cuối cùng là chỗ kiên nhẫn nằm. Xếp khan nhanh thì tường mau đổ; xếp chậm, cân nhắc từng viên thì tường đứng qua nhiều đời người.

So sánh với tường đá ở nơi khác

Sự giống nhau giữa những bức tường cách nhau nửa vòng Trái Đất không phải ngẫu nhiên. Ở đâu có đá nhiều, đất ít và người phải dọn đá ra mới trồng trọt được, ở đó người ta tìm ra cùng một lời giải.

Tường đá trong nhà, phố và làng

Ở vùng Sủng Là, làng văn hoá Lũng Cẩm nổi tiếng với những nếp nhà trình tường có tường rào đá bao quanh; nơi này được biết đến rộng rãi sau khi là bối cảnh của bộ phim Chuyện của Pao (2006). Dinh thự họ Vương ở Sà Phìn, một công trình xây đầu thế kỷ 20, cũng có tường đá bao quanh. Ở phố cổ Đồng Văn, những ngôi nhà cổ lợp ngói âm dương nằm cạnh các bờ tường đá xám.

Nhưng phần lớn tường đá trên cao nguyên không nằm trong di tích nào. Chúng chạy dọc các con dốc, ôm lấy những nếp nhà bình thường ở các bản xa, do chính người trong nhà xếp. Tên người thợ không được ghi ở đâu cả.

Vì sao tường xếp khan bền lâu

Nghe "không vữa" dễ tưởng tường yếu. Thực ra kiểu tường này có những lợi thế riêng ở vùng núi. Nước mưa thoát qua các khe đá thay vì bị giữ lại sau tường, nên áp lực nước không đẩy đổ tường như với tường xây kín. Khi đất dưới chân lún nhẹ hay co giãn theo mùa, các viên đá có thể tự xê dịch chút ít mà không làm nứt cả khối. Và nếu một đoạn sạt, người ta chỉ cần gỡ đoạn đó ra xếp lại bằng chính những viên đá cũ, không phải đập bỏ, không tốn thêm vật liệu.

Khe đá còn là chỗ trú của rêu, dương xỉ, côn trùng nhỏ. Một bức tường đá lâu năm trở thành một phần của cảnh quan sống, khác hẳn một bức tường xi măng trơn. Điểm yếu là nó tốn công: mỗi viên phải được chọn, xoay, đặt bằng tay, và không có cách làm nhanh nào mà vẫn giữ được độ bền.

Kiên nhẫn của người xếp đá

Bức tường đá trên cao nguyên dạy một kiểu kiên nhẫn rất cụ thể. Mỗi viên đá là một quyết định nhỏ. Không có viên nào hoàn hảo; người xếp phải tìm chỗ hợp cho từng viên, có khi đặt xuống, nhấc lên, xoay lại vài lần. Bức tường lớn lên theo nhịp của nông vụ: sau mỗi mùa dọn nương lại có thêm một hàng đá. Khi một đoạn tường đổ sau mưa lũ, người ta xếp lại từ chỗ đổ, không đập bỏ cả bức.

Cũng như những nghề khác trong danh mục này, cái đáng học không phải là khả năng chịu đựng mà là khả năng làm đều một việc nhỏ, trong thời gian dài, đến khi nó thành thứ vững chắc.

Góc nhìn hôm nay: đến cao nguyên đá với con mắt chậm

1. Đi chậm và đúng mùa. Cao nguyên đá có đường đèo dốc như Mã Pí Lèng; nên đi vào mùa khô, tránh mưa lớn và sương mù dày, giữ an toàn khi lái xe đèo.
2. Nhìn tường như đọc một cuốn sách. Để ý chân tường, cách so le mạch, những viên đá lớn ở móng, đoạn nào mới xếp lại, đoạn nào phủ rêu lâu năm.
3. Hỏi trước khi vào. Tường đá bao quanh nhà ở của người dân; muốn vào sân, chụp ảnh thì xin phép chủ nhà. Không trèo lên tường, không gỡ đá làm kỷ niệm.
4. Tìm hiểu ở bảo tàng. Trung tâm thông tin của Công viên địa chất cao nguyên đá Đồng Văn có trưng bày về địa chất và văn hoá các dân tộc trên cao nguyên.