Trầm hương và gỗ quý: vì sao phải chờ hàng chục năm mới có

Trầm hương không phải một loài gỗ mà là phần gỗ của cây dó (chi Aquilaria) đã thấm nhựa thơm sau khi cây bị thương hoặc nhiễm nấm và tự chống đỡ. Trong tự nhiên quá trình này thường kéo dài nhiều chục năm; trầm trồng có tác động cũng cần cây lớn nhiều năm rồi chờ thêm vài năm sau khi tạo vết. Gỗ quý như lim, sưa, giáng hương cũng vậy: người trồng hôm nay thường không phải người thu hoạch.

Trầm hình thành như thế nào

Cây dó lúc khoẻ mạnh có gỗ trắng, nhẹ, gần như không mùi. Khi thân cây bị tổn thương — gió bão làm gãy cành, sét đánh, côn trùng đục, người chặt — nấm và vi sinh vật xâm nhập vào vết thương. Cây phản ứng bằng cách tiết ra một loại nhựa để cô lập vùng bị hại. Nhựa này thấm dần vào thớ gỗ quanh vết thương, làm gỗ sẫm màu, nặng hơn và có mùi thơm khi đốt. Phần gỗ đó là trầm.

Điều quan trọng nhất về trầm hương là: nó là kết quả của một quá trình tự vệ kéo dài. Một vết thương mới chỉ cho lớp nhựa mỏng. Phải qua rất nhiều năm, nhựa mới tích tụ đủ dày. Đó là lý do trầm tự nhiên được tìm thấy chủ yếu ở những cây dó già, mọc lâu năm trong rừng, và vì sao người xưa đi tìm trầm như đi tìm một thứ hiếm.

Ở Việt Nam, loài thường được nhắc là dó bầu (Aquilaria crassna) và dó trầm. Khánh Hoà từ lâu nổi tiếng với nghề tìm trầm; Quảng Nam cũ (nay thuộc TP Đà Nẵng) và các vùng núi Trung Bộ cũng có truyền thống này. Kỳ nam là loại trầm đặc biệt hiếm, được đánh giá cao nhất.

Từ đi rừng tìm trầm đến trồng dó tạo trầm

Ngày trước, người tìm trầm phải đi rừng sâu nhiều ngày, nhiều tuần, dò những cây dó có dấu hiệu tổn thương lâu năm. Phần lớn cây dó được chặt hạ hoá ra không có trầm hoặc rất ít. Việc khai thác ồ ạt khiến dó tự nhiên trong rừng cạn dần ở nhiều nơi.

Từ vài thập niên gần đây, nghề trồng dó và tạo trầm có tác động phát triển ở nhiều nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Hà Tĩnh (vùng Hương Khê) là một trong những nơi nổi tiếng với vườn dó trầm. Cách làm chung là trồng cây dó, chờ cây lớn tới một cỡ thân nhất định, rồi tạo vết thương có chủ đích — khoan lỗ, cấy chế phẩm — để kích thích cây tiết nhựa. Sau đó lại chờ thêm nhiều năm nữa mới khai thác.

Ngay cả với trầm trồng, chất lượng vẫn phụ thuộc nhiều vào thời gian sau khi tạo vết. Khai thác sớm thì lớp trầm mỏng; để lâu thì tốt hơn, nhưng người trồng phải chờ thêm năm này qua năm khác mà chưa có thu nhập.

Bảng thời gian chờ: trầm và một số gỗ quý

Các con số trên chỉ để hình dung độ lớn. Thời gian thực tế thay đổi theo giống, đất, khí hậu và cách chăm sóc. Người làm nghề thường không nói chắc chắn được, vì mỗi cây một khác.

Gỗ quý: lõi gỗ là năm tháng

Những loại gỗ người Việt quý như lim, sưa, giáng hương, gụ đều có điểm chung là lõi gỗ (phần gỗ sẫm màu ở giữa thân) hình thành chậm. Khi cây lớn, những vòng gỗ phía trong ngừng dẫn nước, dần tích chất làm gỗ cứng hơn, bền hơn, có màu và có khi có mùi. Cây non phần lớn là gỗ giác — phần gỗ nhạt màu bên ngoài, kém bền. Muốn có nhiều lõi gỗ thì chỉ có cách để cây sống lâu.

Những cây gỗ lớn trong đình chùa cổ ở miền Bắc, những cột lim đã đứng vài trăm năm, là sản phẩm của những cây đã mọc rất lâu trước khi được hạ. Người trồng một cây lim hôm nay biết rằng mình gần như chắc chắn không phải người dùng nó làm cột nhà. Có người gọi đây là trồng cây cho cháu chắt.

Một năm trong vườn dó

Người ngoài thường nghĩ trồng dó là trồng xong rồi để đó. Thực tế những năm chờ vẫn đầy việc: làm cỏ, giữ cho cây không bị dây leo bóp nghẹt, phòng sâu đục thân không mong muốn, giữ vườn khỏi cháy mùa khô, và trông chừng kẻ trộm khi cây đã tạo vết. Sau khi tạo vết, người trồng thỉnh thoảng kiểm tra màu gỗ quanh lỗ khoan để đoán nhựa đã thấm tới đâu. Mỗi lần nhìn chỉ thấy một chút thay đổi, và không ai nói được chính xác bao lâu nữa thì đủ.

Pháp luật và bảo tồn

Vì bị khai thác quá mức, các loài dó trầm thuộc chi Aquilaria nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp. Nghĩa là buôn bán quốc tế phải có giấy phép, kiểm soát chặt. Ở Việt Nam, trầm tự nhiên và nhiều loài gỗ quý như sưa thuộc diện quản lý theo pháp luật về lâm nghiệp và bảo tồn; khai thác cây trong rừng tự nhiên không phép là vi phạm. Trầm từ vườn trồng cũng cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc khi lưu thông.

Chính sự quản lý này phản ánh đúng bài học về thời gian: thứ cần hàng chục năm mới hình thành thì có thể bị lấy sạch trong vài năm, và phải mất hàng chục năm nữa mới có lại.

Kiên nhẫn của nghề trồng cây lâu năm

• Chờ mà không biết chắc kết quả. Hai cây dó trồng cùng ngày, tạo vết cùng cách, có thể cho lượng trầm rất khác nhau.
• Bỏ vốn từ bây giờ, thu về nhiều năm sau. Người trồng phải có thu nhập khác để sống qua những năm chờ.
• Chống lại sự sốt ruột. Áp lực khai thác sớm luôn có — giá tốt, cần tiền, sợ rủi ro. Khai thác sớm là chấp nhận chất lượng thấp hơn.
• Nghĩ theo thế hệ. Với gỗ quý, nhiều gia đình trồng cây như một thứ để lại.

Góc nhìn hôm nay: học từ người trồng cây chậm

1. Tìm hiểu về một cây lâu năm quanh mình. Cây đa đầu làng, hàng sấu trên phố, cột gỗ trong đình — hỏi xem nó bao nhiêu tuổi, ai trồng, ai dựng.
2. Thăm một vườn dó, vùng trồng trầm nếu có dịp, để thấy cây dó trông bình thường thế nào và trầm nằm ẩn trong thân ra sao.
3. Đọc tài liệu chính thống về CITES và các loài thực vật nguy cấp trước khi mua bán, sưu tầm bất cứ sản phẩm nào từ gỗ quý, trầm hương.
4. Trồng một cây biết mình không kịp dùng. Nhiều người làm điều này như một cách tập nghĩ dài hơn đời mình.