Sống cùng một người nóng tính trong nhà, việc quan trọng nhất là giữ mình bình tĩnh và an toàn, chứ không phải tìm cách "sửa" họ. Trong cơn nóng của người kia, đừng tranh luận; hãy hạ giọng, tạo khoảng cách và quay lại nói chuyện khi cả hai đã dịu. Nhưng cần phân biệt rõ: nóng tính là một chuyện, bạo lực là chuyện khác hẳn. Khi có đánh đập, đập phá, đe doạ hay kiểm soát, không có lý do gì để "nhịn cho yên nhà".
Trước hết: nóng tính hay bạo lực
Nhiều người chịu đựng nhiều năm vì nghĩ "anh ấy chỉ nóng tính thôi", "mẹ tính vậy rồi". Bảng dưới giúp phân biệt:
| Nóng tính (khó chịu nhưng không nguy hiểm) | Dấu hiệu bạo lực, cần tìm giúp đỡ |
|---|---|
| To tiếng, cáu gắt rồi nguôi, sau đó có thể nói chuyện lại | Đánh, xô đẩy, bóp cổ, ném đồ vào người |
| Bực vì chuyện cụ thể, có lúc nhận là mình quá lời | Đe doạ đánh, doạ giết, doạ tự tử để ép người khác |
| Người trong nhà vẫn dám nói ý kiến khác | Mọi người sợ, phải "đi rón rén" để tránh cơn giận |
| Không đập phá đồ đạc của người khác | Đập phá đồ, nhất là đồ của người kia, để doạ |
| Không kiểm soát tiền bạc, điện thoại, việc đi lại | Giữ tiền, kiểm tra điện thoại, cấm gặp bạn bè, người thân |
| Trẻ con không bị cuốn vào | Trẻ bị đánh, bị chửi hoặc chứng kiến bạo lực thường xuyên |
Nếu cột bên phải có dù chỉ một dòng đúng, tình huống đã vượt qua chuyện "tính nóng". Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 (có hiệu lực từ 1/7/2023) coi cả bạo lực thể chất, tinh thần, kinh tế là hành vi bạo lực gia đình. Khi đang nguy hiểm, gọi công an 113; có người bị thương, gọi cấp cứu 115; trẻ em bị bạo hành, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Báo với công an, uỷ ban nhân dân xã, phường nơi mình ở, và tìm đến người mình tin cậy.
Phần còn lại của bài dành cho trường hợp ở cột bên trái: người thân nóng tính nhưng không bạo lực.
Trong cơn nóng: đừng đổ thêm dầu
Khi một người đang giận, cơ thể họ ở trạng thái báo động: tim đập nhanh, sự chú ý thu hẹp, khả năng lắng nghe giảm mạnh. Lý lẽ hay đến mấy cũng khó lọt tai lúc này. Những việc nên làm:
- Hạ giọng, nói chậm. Giọng to dễ kéo cả hai lên cao. Giọng chậm, thấp có xu hướng làm không khí dịu đi.
- Không tranh luận ai đúng ai sai. Một câu ngắn kiểu "em hiểu anh đang bực" có tác dụng hơn một tràng giải thích.
- Không đáp trả bằng giọng mỉa mai. Mỉa mai là cách nhanh nhất làm cơn giận bùng thêm.
- Đề nghị tạm dừng: "Mình nói chuyện này sau nửa tiếng nữa nhé." Rồi đi ra chỗ khác.
- Không lôi chuyện cũ ra. Cơn giận đã đủ nóng, thêm danh sách lỗi cũ là thêm củi.
Giữ mình không bị cuốn theo
Cảm xúc lây lan. Sống cạnh người hay to tiếng, ta dễ trở nên căng thẳng thường trực, hoặc chính mình cũng hay gắt theo. Vài điều giúp giữ mình:
- Nhớ rằng cơn giận của họ thuộc về họ. Mình có thể là cái cớ, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Thiếu ngủ, áp lực công việc, đau ốm của họ cũng góp phần.
- Biết đèn báo của chính mình. Thấy tim đập nhanh, hàm nghiến là lúc nên lùi lại, không phải lúc đáp trả.
- Có chỗ để thở. Một góc riêng, một buổi đi bộ, một người bạn để trò chuyện. Không ai chịu được căng thẳng liên tục mà không có chỗ nghỉ.
- Đừng tự trách mình mãi. Việc sống cạnh người nóng tính không có nghĩa là mình phải chịu trách nhiệm giữ cho họ không bao giờ giận.
Nói chuyện lúc cả hai đã nguội
Thời điểm tốt nhất để nói về cơn nóng của ai đó là lúc họ không nóng. Chọn một buổi yên ả, không đói, không mệt, không có người ngoài. Nói về hành vi cụ thể và cảm giác của mình, không dán nhãn con người.
So sánh hai cách nói:
- "Anh lúc nào cũng nóng như lửa, không ai chịu nổi." → người nghe thấy bị tấn công, dễ phòng thủ.
- "Tối qua lúc anh đập bàn, em và con giật mình, em thấy sợ. Lần sau khi bực, anh có thể ra ngoài một lúc được không?" → nói rõ hành vi, cảm xúc và một đề nghị cụ thể.
Có thể cùng thoả thuận một "tín hiệu tạm dừng": một câu hoặc một cử chỉ mà khi một trong hai người dùng, cả hai đồng ý ngừng nói khoảng hai mươi phút rồi quay lại. Thoả thuận lúc bình tĩnh dễ hơn nhiều so với lúc đã nóng.
Khi có trẻ con trong nhà
Trẻ nhỏ rất nhạy với không khí trong nhà. Ngay cả khi không bị la mắng trực tiếp, trẻ chứng kiến người lớn quát tháo thường xuyên có thể lo âu, khó ngủ, hoặc học theo cách xử lý cơn giận đó.
Một số điều nên làm: không cãi nhau trước mặt con; nếu lỡ to tiếng, sau đó nói với con bằng lời đơn giản rằng người lớn đã bực nhưng giờ đã ổn, và đó không phải lỗi của con. Nếu trẻ bị đánh, bị chửi bới thường xuyên, đó đã là bạo lực, cần tìm giúp đỡ qua Tổng đài 111 hoặc chính quyền địa phương.
Khi nào nên khuyên người thân đi gặp chuyên gia
Nóng tính đôi khi đi kèm những vấn đề cần được thăm khám: uống rượu nhiều, mất ngủ kéo dài, buồn chán, lo âu, sau một biến cố lớn. Nếu cơn giận của người thân ngày càng thường xuyên, ngày càng dữ dội, hoặc chính họ thừa nhận không kiểm soát được, có thể nhẹ nhàng khuyên họ đi khám khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện. Bài "Khi cơn giận vượt kiểm soát" trong chuyên mục này nói rõ hơn về các dấu hiệu.
Những mâu thuẫn vợ chồng nói chung hay giữa bố mẹ và con tuổi mới lớn có nhiều chỗ khác viết sâu; bài này chỉ tập trung vào việc giữ bình tĩnh và an toàn khi sống cạnh người dễ nổi nóng.
Góc nhìn hôm nay: lập sẵn một kế hoạch an toàn nhỏ
Kể cả khi người thân chỉ nóng tính chứ chưa bạo lực, việc có sẵn một kế hoạch nhỏ giúp mình yên tâm hơn: biết sẽ đi đâu nếu cần ra khỏi nhà một lúc, có số điện thoại của một người tin cậy trong máy, biết số 113, 115, 111. Không phải vì nghĩ điều xấu sẽ xảy ra, mà vì khi đã có kế hoạch, mình bớt sợ, và bớt sợ thì giữ bình tĩnh dễ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sống với người nóng tính phải làm sao?
Trong cơn nóng của họ, đừng tranh luận; hãy hạ giọng, đề nghị tạm dừng và tạo khoảng cách. Nói chuyện về hành vi cụ thể khi cả hai đã bình tĩnh, và giữ cho mình một chỗ nghỉ ngơi, một người để chia sẻ.
Làm sao phân biệt nóng tính và bạo lực gia đình?
Nóng tính là to tiếng, cáu gắt rồi nguôi, người trong nhà vẫn dám nói ý kiến khác. Đánh đập, đe doạ, đập phá đồ để doạ, kiểm soát tiền bạc và điện thoại là dấu hiệu bạo lực, cần tìm giúp đỡ chứ không nhịn.
Bị bạo lực gia đình thì gọi số nào?
Khi đang nguy hiểm gọi công an 113, có người bị thương gọi cấp cứu 115, trẻ em bị bạo hành gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Có thể báo công an, uỷ ban nhân dân xã, phường nơi mình ở.
Có nên cãi lại khi người nhà đang nổi nóng?
Không nên. Lúc đang giận, người ta khó lắng nghe và cãi lại thường làm cơn giận bùng thêm. Hãy hẹn nói chuyện lại sau khi cả hai đã dịu, thường là sau ít nhất khoảng hai mươi phút.
Trẻ con chứng kiến bố mẹ cãi nhau có sao không?
Trẻ thường xuyên chứng kiến người lớn quát tháo có thể lo âu, khó ngủ hoặc học theo. Nên tránh cãi nhau trước mặt con, và nếu lỡ, hãy nói với con rằng mọi chuyện đã ổn và không phải lỗi của con.