Có người dễ nổi nóng hơn người khác vì nhiều lớp nguyên nhân chồng lên nhau: tính khí bẩm sinh, cách não đọc ý người khác, những gì học được từ gia đình, và trạng thái cơ thể lúc đó như mệt, đói, đau, say. Tâm lý học gọi khuynh hướng dễ giận lâu dài là "giận theo nét tính cách", phân biệt với cơn giận nhất thời. Tin tốt là phần lớn các lớp này đều có thể tác động được, kể cả khi phần bẩm sinh thì không.
Giận nhất thời và giận theo nét tính cách
Nhà tâm lý học Charles Spielberger (Mỹ) đề xuất tách hai thứ: cơn giận trạng thái (state anger), tức cơn giận ta đang cảm thấy lúc này, và giận theo nét tính cách (trait anger), tức khuynh hướng dễ nổi giận trong nhiều tình huống. Bảng hỏi của ông, được biết đến với tên viết tắt STAXI, đến nay vẫn được dùng rộng rãi trong nghiên cứu.
Người có điểm "giận theo nét tính cách" cao không phải lúc nào cũng giận. Họ chỉ có ngưỡng thấp hơn: những chuyện người khác bỏ qua được thì họ đã thấy khó chịu, và khi đã giận thì giận mạnh hơn, lâu hơn. Biết điều này giúp tránh hai cực: một là tự trách "sao mình tệ thế", hai là bào chữa "tính tôi vậy rồi".
Lớp thứ nhất: tính khí bẩm sinh
Ngay từ những tháng đầu đời, trẻ sơ sinh đã khác nhau: có bé dễ dỗ, có bé phản ứng mạnh với mọi thay đổi. Các nhà tâm lý học phát triển gọi đó là tính khí (temperament). Những nghiên cứu sinh đôi cho thấy các nét như tính cáu kỉnh, tính bốc đồng có một phần do di truyền.
Nhưng "một phần do di truyền" không có nghĩa là định mệnh. Gen ảnh hưởng tới ngưỡng phản ứng, còn việc phản ứng đó biến thành lời nói, hành động gì thì phụ thuộc rất nhiều vào những lớp tiếp theo.
Lớp thứ hai: cách ta đọc ý người khác
Hãy tưởng tượng có người va vào vai bạn trên vỉa hè. Có người nghĩ "chắc họ vội", có người nghĩ "họ cố tình". Cùng một cú va, hai cách đọc dẫn tới hai cảm xúc rất khác.
Nhà tâm lý học Kenneth Dodge, khi nghiên cứu trẻ em hay gây hấn từ những năm 1980, mô tả hiện tượng thiên kiến quy kết thù địch (hostile attribution bias): xu hướng hiểu những tình huống mập mờ theo hướng người khác có ý xấu. Trẻ có thiên kiến này mạnh thường hay đánh nhau hơn, và hiện tượng tương tự cũng thấy ở người lớn. Điều quan trọng là thiên kiến này có thể thay đổi: nhiều chương trình can thiệp tập cho người ta dừng lại và nghĩ ra những cách giải thích khác trước khi phản ứng.
Một biến thể quen thuộc là cảm giác bị coi thường. Rất nhiều cơn nóng không đến từ thiệt hại thật (vài phút chậm, vài đồng tiền) mà từ ý nghĩ "người ta không coi mình ra gì".
Lớp thứ ba: những gì học được từ nhỏ
Trẻ học cách xử lý cơn giận chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Lớn lên trong nhà mà bố mẹ quát tháo, đập phá khi giận, trẻ dễ coi đó là cách bình thường để thể hiện cảm xúc. Ngược lại, trẻ thấy người lớn giận nhưng biết dừng, biết nói "bố đang bực, để bố bình tĩnh đã" thì học được một mẫu khác.
Văn hoá cũng góp phần. Ở một số môi trường, nóng nảy được xem là "có khí phách", nhịn được xem là "hèn". Ở môi trường khác, ai to tiếng là mất mặt. Những chuẩn mực này ảnh hưởng tới việc ta có cho phép cơn giận bộc lộ ra ngoài hay không.
Lớp thứ tư: trạng thái cơ thể
Đây là lớp dễ bị bỏ qua nhất, và cũng dễ sửa nhất. Cùng một người, ngưỡng nổi nóng thay đổi rõ theo:
| Yếu tố | Ảnh hưởng thường thấy | Có thể làm gì |
|---|---|---|
| Thiếu ngủ | Vùng não xử lý cảm xúc phản ứng mạnh hơn, khó kìm hơn | Tránh bàn chuyện căng khi đang thiếu ngủ |
| Đói | Một số nghiên cứu nhỏ gợi ý dễ cáu hơn | Ăn nhẹ trước những cuộc nói chuyện khó |
| Đau, ốm | Sức chịu đựng giảm, dễ gắt với người xung quanh | Nói rõ với người nhà "hôm nay mình mệt" |
| Rượu bia | Giảm khả năng kìm hãm, làm cơn giận dễ thành hành động | Không giải quyết mâu thuẫn khi đã uống |
| Nóng bức, ồn ào, chật chội | Môi trường khó chịu làm tăng cảm giác bực bội | Đổi chỗ, ra ngoài, mở cửa cho thoáng |
| Căng thẳng kéo dài | Cơ thể luôn ở thế phòng thủ, dễ bùng | Giảm tải công việc, tìm người chia sẻ |
Về nhiệt độ, nhiều nghiên cứu của Craig Anderson và đồng nghiệp ghi nhận rằng những ngày, những mùa nóng thường đi cùng nhiều vụ bạo lực hơn. Đây là tương quan ở cấp độ xã hội, có nhiều yếu tố khác xen vào, nhưng nó phù hợp với kinh nghiệm hằng ngày: trưa hè oi bức, kẹt xe, ai cũng dễ gắt.
Khi nóng tính là dấu hiệu của chuyện khác
Đôi khi dễ cáu không phải là tính cách mà là triệu chứng. Trầm cảm ở nam giới và ở tuổi mới lớn đôi khi biểu hiện bằng cáu gắt hơn là buồn bã. Lo âu kéo dài, sang chấn tâm lý, lạm dụng rượu hay chất kích thích, một số vấn đề sức khoẻ thể chất cũng có thể làm người ta dễ nổi nóng.
Nếu một người vốn điềm đạm bỗng trở nên nóng nảy bất thường trong vài tuần, vài tháng, đó là lý do để đi khám, bắt đầu từ bác sĩ đa khoa và, khi cần, khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện. Bài "Khi cơn giận vượt kiểm soát" trong chuyên mục này nói về những dấu hiệu cần gặp chuyên gia.
Góc nhìn hôm nay: tìm lớp nào mình tác động được
Không ai đổi được gen của mình, nhưng các lớp còn lại thì có thể:
- Cách đọc ý người khác: mỗi lần sắp nổi nóng, tự hỏi "có cách giải thích nào khác không?" và cố nghĩ ra ít nhất một.
- Thói quen học từ nhỏ: nhận ra mình đang lặp lại cách bố mẹ từng giận, rồi chọn có tiếp tục hay không.
- Cơ thể: ghi lại vài lần nổi nóng gần đây và xem lúc đó mình có đói, mệt, đau, đã uống rượu không.
- Môi trường: tránh bàn chuyện quan trọng ở nơi nóng, ồn, chật.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các công trình của Charles Spielberger về đo lường cơn giận và của Kenneth Dodge về cách trẻ đọc ý người khác; các bài khác trong chuyên mục này bàn tiếp chuyện cơ thể khi bực và những cách hạ nhiệt có cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người dễ nổi nóng hơn người khác?
Do nhiều lớp chồng lên nhau: tính khí bẩm sinh, xu hướng hiểu ý người khác theo hướng thù địch, cách xử lý cơn giận học được từ gia đình, và trạng thái cơ thể như thiếu ngủ, đói, đau hay đã uống rượu. Phần lớn các lớp này có thể thay đổi được.
Nóng tính có phải do di truyền?
Một phần. Nghiên cứu sinh đôi cho thấy các nét như tính cáu kỉnh, bốc đồng có liên quan tới di truyền, nhưng gen chỉ ảnh hưởng tới ngưỡng phản ứng. Cách cơn giận biến thành lời nói, hành động phụ thuộc nhiều vào học tập và hoàn cảnh.
Thiên kiến quy kết thù địch là gì?
Là xu hướng hiểu những tình huống mập mờ theo hướng người khác có ý xấu, do nhà tâm lý học Kenneth Dodge mô tả khi nghiên cứu trẻ hay gây hấn. Người có thiên kiến này mạnh dễ nổi nóng hơn, và có thể tập để giảm bớt.
Thiếu ngủ có làm dễ nổi nóng không?
Có. Nghiên cứu cho thấy khi thiếu ngủ, vùng não xử lý cảm xúc phản ứng mạnh hơn và khả năng kìm hãm giảm đi. Vì vậy nên tránh bàn chuyện căng thẳng khi đang mệt và thiếu ngủ.
Khi nào nóng tính là dấu hiệu bệnh?
Khi một người vốn điềm đạm bỗng dễ cáu bất thường trong nhiều tuần, hoặc cáu gắt đi kèm buồn bã, mất ngủ, uống rượu nhiều. Khi đó nên đi khám, bắt đầu từ bác sĩ đa khoa và khi cần là khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện.