Tính cách loại A là khái niệm do hai bác sĩ tim mạch Meyer Friedman và Ray Rosenman đưa ra cuối thập niên 1950, mô tả những người luôn vội vã, cạnh tranh, sốt ruột và dễ thù địch, mà họ cho là dễ mắc bệnh tim hơn. Các nghiên cứu sau đó cho thấy cả "gói" loại A liên hệ với bệnh tim yếu và không nhất quán; riêng phần thù địch (hay nghi kỵ, dễ giận người khác) mới là phần đáng chú ý hơn. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "tôi có phải loại A không" mà là "tôi có hay giận và nghi kỵ người khác không".
Chuyện bắt đầu từ phòng chờ của một phòng khám tim
Friedman và Rosenman làm việc ở San Francisco, Mỹ. Họ kể lại một chi tiết đã thành giai thoại: người thợ đến bọc lại ghế trong phòng chờ nhận thấy ghế mòn ở mép trước, như thể bệnh nhân luôn ngồi trên mép ghế, sẵn sàng bật dậy. Giai thoại này có thể đã được tô thêm qua nhiều lần kể, nhưng nó gói gọn hình ảnh mà hai ông muốn nói tới: những con người không bao giờ ngồi yên.
Họ mô tả "hành vi loại A" gồm: cảm giác thời gian luôn gấp (gọi là "bệnh vội"), tính cạnh tranh cao, tham vọng, làm nhiều việc cùng lúc, nói nhanh, cắt lời người khác, và dễ thù địch. Người "loại B" là những người ngược lại: thoải mái hơn, ít bị thời gian thúc ép.
Nghiên cứu lớn đầu tiên và kết quả gây chấn động
Để kiểm chứng, hai ông tổ chức Western Collaborative Group Study, bắt đầu đầu thập niên 1960, theo dõi khoảng ba nghìn đàn ông trung niên đang làm việc ở California trong nhiều năm. Kết quả công bố cho thấy những người được xếp loại A có tỉ lệ mắc bệnh mạch vành cao gấp khoảng hai lần so với loại B, kể cả khi đã tính tới các yếu tố nguy cơ quen thuộc như hút thuốc, huyết áp, cholesterol.
Năm 1974, Friedman và Rosenman xuất bản cuốn sách phổ thông Type A Behavior and Your Heart. Khái niệm "loại A" lan rộng ra khỏi y học, vào ngôn ngữ hằng ngày, đến mức ngày nay nhiều người tự nhận "tôi là người loại A" như một lời mô tả tính cách, đôi khi còn với chút tự hào.
Rồi các nghiên cứu sau không khớp
Từ cuối thập niên 1970 và trong thập niên 1980, nhiều nghiên cứu lớn hơn, chặt chẽ hơn được tiến hành. Một số không tìm thấy mối liên hệ giữa loại A và bệnh tim. Đáng chú ý là thử nghiệm MRFIT ở Mỹ, theo dõi hàng nghìn người đàn ông có nguy cơ cao, không thấy loại A làm tăng nguy cơ. Có nghiên cứu còn thấy ở người đã mắc bệnh tim, loại A không làm tiên lượng xấu hơn.
Các phân tích tổng hợp sau đó đi tới một kết luận gần nhau: cả "gói" loại A là một tập hợp quá rộng. Vội vã, tham vọng, làm việc chăm chỉ tự nó không phải yếu tố nguy cơ rõ ràng. Phần còn đứng vững hơn là thù địch: thái độ nghi kỵ, cay cú, dễ cho rằng người khác có ý xấu, dễ nổi giận. Nhiều nghiên cứu theo dõi cho thấy người có điểm thù địch cao có nguy cơ tim mạch cao hơn một cách khiêm tốn.
Có thêm một chi tiết lịch sử đáng biết: một phân tích tài liệu nội bộ của ngành thuốc lá (Petticrew và cộng sự, 2012) cho thấy ngành này đã tài trợ cho một phần nghiên cứu về loại A, vì nếu tính cách được xem là nguyên nhân gây bệnh tim thì vai trò của thuốc lá bị lu mờ. Điều đó không có nghĩa mọi nghiên cứu loại A đều sai, nhưng là lời nhắc nên đọc nghiên cứu cùng với nguồn tài trợ.
So sánh các khái niệm hay bị lẫn
| Khái niệm | Gồm những gì | Liên hệ với tim mạch theo bằng chứng hiện nay |
|---|---|---|
| Hành vi loại A (gói đầy đủ) | Vội vã, cạnh tranh, tham vọng, làm nhiều việc cùng lúc, dễ thù địch | Yếu, không nhất quán giữa các nghiên cứu |
| Bệnh vội (thời gian gấp gáp) | Luôn thấy thiếu thời gian, sốt ruột khi chờ | Chưa rõ khi tách riêng; ảnh hưởng nhiều tới chất lượng sống |
| Thù địch, hay giận | Nghi kỵ, cay cú, dễ nổi nóng với người khác | Đáng chú ý hơn; nhiều nghiên cứu thấy nguy cơ tăng khiêm tốn |
| Tính cách loại D | Hay buồn lo, đồng thời kìm nén, ngại bộc lộ trong giao tiếp | Do Johan Denollet đề xuất thập niên 1990; kết quả các nghiên cứu sau cũng không đồng nhất |
Vì sao cơn giận có thể liên quan tới tim
Cơ chế được nhắc nhiều nhất là phản ứng căng thẳng. Mỗi cơn giận làm tim đập nhanh, huyết áp tăng, cơ thể tiết hormone căng thẳng. Một lần thì không sao, nhưng người hay giận trải qua phản ứng đó nhiều lần mỗi ngày, trong nhiều năm.
Bên cạnh đó là con đường hành vi: người hay căng thẳng, thù địch thường ngủ kém hơn, dễ hút thuốc, uống rượu hơn, và có ít mối quan hệ nâng đỡ hơn. Nghĩa là thù địch có thể ảnh hưởng tới tim qua lối sống chứ không chỉ qua cơn giận trực tiếp. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tách bạch phần nào là do đâu.
Đây là kiến thức phổ thông. Ai có triệu chứng như đau ngực, khó thở, hồi hộp kéo dài cần đi khám tim mạch, và khi đau ngực dữ dội thì gọi cấp cứu 115 ngay, không chờ.
Thuốc chữa "bệnh vội" của chính Friedman
Bản thân Friedman sau này chuyển sang nghiên cứu cách giảm hành vi loại A ở người đã bị nhồi máu cơ tim. Trong chương trình can thiệp của ông (thường được gọi là dự án phòng tái phát mạch vành), người tham gia được tập những bài rất đời thường, nổi tiếng nhất là cố ý đứng vào hàng dài nhất ở siêu thị, cùng những bài tập chậm lại tương tự trong sinh hoạt hằng ngày. Báo cáo của nhóm cho thấy nhóm được tập có tỉ lệ tái phát thấp hơn nhóm chỉ được tư vấn tim mạch thông thường.
Những bài tập này nghe như mẹo vặt, nhưng ý tưởng đằng sau rất đáng giữ: không cần thay đổi tham vọng hay sự chăm chỉ, chỉ cần tập cho cơ thể quen với việc không vội trong những tình huống không có gì phải vội.
Góc nhìn hôm nay: bỏ nhãn, giữ câu hỏi
Nhãn "loại A" ngày nay nên dùng cẩn thận. Nó vừa không đủ chính xác về y học, vừa dễ biến thành cái cớ ("tôi loại A nên nóng tính là bình thường"). Câu hỏi đáng giữ lại là:
- Mình có hay cho rằng người khác cố tình làm khó mình không?
- Mình có giận lâu, nhớ lâu, nhắc đi nhắc lại chuyện cũ không?
- Cơn giận có làm mình mất ngủ, ăn uống thất thường, hút thuốc, uống rượu nhiều hơn không?
Nếu câu trả lời phần lớn là có, đó là lý do chính đáng để tập hạ cơn giận và, khi cần, gặp chuyên gia tâm lý. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các bài tổng quan về thù địch và bệnh tim mạch, hoặc đọc lại cuốn sách năm 1974 của Friedman và Rosenman như một tài liệu lịch sử y học.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách loại A là gì?
Là khái niệm do hai bác sĩ tim mạch Meyer Friedman và Ray Rosenman đưa ra cuối thập niên 1950, mô tả người luôn vội vã, cạnh tranh, sốt ruột, làm nhiều việc cùng lúc và dễ thù địch. Người loại B là người thoải mái hơn, ít bị thời gian thúc ép.
Người loại A có dễ bị bệnh tim không?
Nghiên cứu ban đầu ở California cho thấy nguy cơ cao gấp khoảng hai lần, nhưng nhiều nghiên cứu lớn sau đó không lặp lại được. Bằng chứng hiện nay cho thấy phần thù địch, hay giận và nghi kỵ người khác, mới liên quan rõ hơn tới tim mạch.
Loại A và loại B khác nhau thế nào?
Loại A được mô tả là vội vã, tham vọng, cạnh tranh và dễ nổi nóng; loại B thoải mái, kiên nhẫn hơn và ít bị thời gian ép. Ngày nay các nhà nghiên cứu xem đây là một cách chia quá đơn giản, vì hầu hết mọi người nằm ở khoảng giữa.
Tính cách loại D là gì?
Loại D do nhà tâm lý học Johan Denollet đề xuất vào thập niên 1990, chỉ người hay buồn lo nhưng kìm nén, ngại bộc lộ cảm xúc khi giao tiếp. Giống loại A, các nghiên cứu về loại D và bệnh tim sau này cho kết quả không đồng nhất.
Làm sao giảm "bệnh vội"?
Chương trình của chính Friedman cho người bệnh tim tập những việc như cố ý đứng vào hàng dài nhất khi xếp hàng và các bài chậm lại tương tự trong sinh hoạt. Ý chính là tập cho cơ thể quen với việc không vội khi không có gì phải vội.
