Nhà khảo cổ đào chậm vì đất là một cuốn sách chỉ đọc được một lần: mỗi lớp đất ghi lại một giai đoạn, và khi đã bóc đi thì không đặt lại được. Họ cạo từng lớp mỏng bằng bay, chải hiện vật bằng cọ, sàng đất tìm mảnh nhỏ, đo vẽ chụp ảnh vị trí mọi thứ trước khi nhấc lên. Một mùa khai quật vài tháng ngoài trời thường kéo theo nhiều năm phân tích trong phòng.
Vì sao không dùng máy xúc cho nhanh
Hình dung một hố khai quật như một chồng giấy. Tờ dưới cùng là thời cổ nhất, tờ trên cùng là gần đây nhất. Một mảnh gốm nằm ở tờ nào cho biết nó thuộc thời nào, đi cùng những gì. Nếu xúc cả chồng giấy lên một lần, mảnh gốm vẫn còn nhưng thông tin về vị trí của nó mất hẳn.
Đó là lý do người ta hay nói, nửa đùa nửa thật, rằng khảo cổ là ngành khoa học phá huỷ chính đối tượng nghiên cứu của mình. Hố khai quật không thể đào lại lần hai. Thứ duy nhất còn lại sau khi đào là hồ sơ: bản vẽ, ảnh, nhật ký, mẫu vật đã đánh số. Vì thế tốc độ đào bị quyết định bởi tốc độ ghi chép, chứ không phải tốc độ đưa đất lên.
Máy móc vẫn được dùng, nhưng ở chỗ khác: bóc lớp đất mặt bị xáo trộn hiện đại, đo đạc, khảo sát địa vật lý để đoán dưới lòng đất có gì trước khi đào. Khi đã tới lớp văn hoá, gần như mọi thứ trở lại với bay và cọ.
Dụng cụ và việc của từng thứ
| Dụng cụ | Dùng để làm gì | Vì sao chậm |
|---|---|---|
| Bay (trowel) | Cạo từng lớp mỏng theo mặt phẳng ngang, nhìn sự đổi màu, đổi chất đất | Ranh giới giữa hai lớp có khi chỉ là đổi sắc rất nhẹ, cạo vội là mất |
| Cọ, chổi lông | Làm sạch quanh hiện vật, xương, dấu cột nhà | Vật mỏng manh, đất bám chặt, không được cạy |
| Sàng, rây | Lọc đất đã đào để tìm hạt cườm, xương nhỏ, hạt thực vật | Từng xô đất đều phải qua sàng, có nơi sàng ướt |
| Thước, máy đo toạ độ | Ghi vị trí ba chiều của hiện vật quan trọng | Đo trước khi nhấc, mỗi vật một lần |
| Phiếu ghi, bản vẽ, máy ảnh | Ghi mô tả từng lớp, từng "đơn vị" đất | Hồ sơ là thứ duy nhất còn lại sau khi đào |
Đọc lớp đất: địa tầng học
Nguyên lý cơ bản mà khảo cổ mượn từ địa chất là: trong điều kiện bình thường, lớp nằm dưới hình thành trước lớp nằm trên. Nhưng đất không bao giờ "bình thường" hẳn. Người xưa đào hố chôn, đào giếng, đắp nền, phá nhà cũ dựng nhà mới — mỗi việc đó cắt ngang hay xáo trộn các lớp. Một cái hố đào từ thời sau có thể chứa đồ cổ hơn lẫn trong đất lấp.
Năm 1973, nhà khảo cổ người Anh Edward Harris đưa ra một cách vẽ sơ đồ quan hệ trước – sau giữa các lớp và các vết cắt, nay gọi là ma trận Harris. Nhờ nó, người khai quật ghi được "lớp này nằm trên lớp kia, hố này cắt qua lớp nọ" một cách có hệ thống, kể cả khi địa tầng rất phức tạp. Muốn vẽ được ma trận, mỗi đơn vị đất phải được nhận diện, đánh số và mô tả riêng — một lý do nữa khiến công việc đi chậm.
Định niên đại cũng cần thời gian
Phương pháp đo carbon phóng xạ (C14) do Willard Libby phát triển cuối thập niên 1940 và được giải Nobel Hoá học năm 1960. Nó cho phép xác định tuổi của vật có gốc sinh học như than củi, xương, hạt thóc. Nhưng mẫu phải được lấy đúng lớp, tránh nhiễm bẩn, gửi phòng thí nghiệm và chờ kết quả, rồi còn hiệu chỉnh. Một niên đại trong báo cáo khảo cổ thường là kết quả của nhiều tháng.
Tỉ lệ giữa ngoài trời và trong phòng
Người ngoài nghề thường chỉ thấy cảnh đội khảo cổ đội mũ dưới nắng. Thực tế, phần lớn thời gian của nghề nằm sau mùa đào: rửa và dán gốm, phân loại, vẽ hiện vật, phân tích mẫu đất, mẫu xương, đối chiếu tài liệu, viết báo cáo. Người làm nghề thường nói một tháng đào ngoài trời kéo theo nhiều tháng làm trong phòng. Có những cuộc khai quật mà báo cáo đầy đủ phải chờ hàng chục năm mới xuất bản.
Ví dụ rõ nhất về độ dài là Pompeii ở Ý. Thành phố bị núi lửa Vesuvius vùi năm 79, được khai quật có hệ thống từ năm 1748 — và việc khai quật, bảo tồn ở đó vẫn tiếp tục cho tới hôm nay, với những phát hiện mới công bố gần như hằng năm.
Những hố khai quật ở Việt Nam
Ở Việt Nam, khảo cổ có nhiều cuộc đào kéo dài và tốn công. Cuộc khai quật ở khu 18 Hoàng Diệu, Hà Nội, những năm 2002–2004 làm lộ ra dấu tích kiến trúc chồng lớp qua nhiều triều đại, từ trước thời Lý tới thời Nguyễn. Những phát hiện đó là cơ sở để Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2010. Sự chồng lớp ấy chính là thứ mà một nhát xúc vội sẽ phá hỏng.
Ở phía Nam, di chỉ Óc Eo (nay thuộc tỉnh An Giang) được nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret khai quật năm 1944, mở ra hiểu biết về văn hoá Óc Eo thời Phù Nam. Các đợt nghiên cứu ở đây vẫn tiếp diễn nhiều thập kỷ sau. Văn hoá Đông Sơn mang tên làng Đông Sơn bên sông Mã (Thanh Hoá), nơi phát hiện những hiện vật đầu tiên vào thập niên 1920.
Theo pháp luật về di sản văn hoá, thăm dò và khai quật khảo cổ phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền. Người dân nhặt được cổ vật nên báo cho chính quyền hoặc bảo tàng địa phương, không tự đào thêm — vì như đã nói, đào sai một lần là mất thông tin vĩnh viễn.
Kiên nhẫn của nhà khảo cổ trông như thế nào
- Kiên nhẫn với sự nhàm chán. Phần lớn ngày khai quật không có phát hiện lớn. Là cạo, sàng, ghi, lặp lại.
- Kiên nhẫn với sự không chắc chắn. Một vết đổi màu đất có thể là dấu cột nhà, cũng có thể chỉ là hang chuột. Phải đào tiếp, ghi tiếp mới biết.
- Kiên nhẫn chờ khoa học bắt kịp. Nhiều di chỉ được cố ý để lại một phần không đào, chờ phương pháp tốt hơn trong tương lai.
- Kiên nhẫn với cơ thể. Quỳ, cúi, ngồi xổm hàng giờ dưới nắng, mưa.
Điều cuối cùng có lẽ khó nhất: chấp nhận rằng mình đang làm một phần của câu chuyện mà người sau mới kể trọn.
Góc nhìn hôm nay: đến gần nghề khảo cổ
- Thăm khu di tích Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội, nơi có thể nhìn tận mắt các lớp nền móng được để lộ ở khu 18 Hoàng Diệu.
- Đến Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội hay bảo tàng tỉnh nơi mình sống, đọc kỹ chú thích về nơi tìm thấy hiện vật — đó là phần thông tin mà khai quật cẩn thận giữ lại.
- Tập nhìn địa tầng ở một vết cắt đất ven đường, bờ sông lở: đếm các lớp, đoán lớp nào trước, lớp nào sau.
- Đọc sách phổ thông về khảo cổ học Việt Nam của các nhà nghiên cứu trong nước, hoặc những sách nhập môn khảo cổ học đã dịch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà khảo cổ đào chậm như vậy?
Vì vị trí của hiện vật trong lớp đất mang thông tin về niên đại và bối cảnh, mà một khi đã đào thì không đặt lại được. Mỗi lớp phải được ghi chép, đo vẽ, chụp ảnh trước khi bóc tiếp, nên tốc độ đào phụ thuộc tốc độ ghi chép.
Nhà khảo cổ dùng những dụng cụ gì?
Chủ yếu là bay để cạo đất theo lớp, cọ để làm sạch quanh hiện vật, sàng để lọc đất tìm mảnh nhỏ, cùng thước, máy đo toạ độ, máy ảnh và phiếu ghi. Máy móc lớn chỉ dùng để bóc lớp đất mặt hiện đại.
Ma trận Harris là gì?
Đó là cách vẽ sơ đồ quan hệ trước – sau giữa các lớp đất và các vết cắt trong hố khai quật, do Edward Harris đề xuất năm 1973. Nó giúp ghi lại địa tầng phức tạp một cách có hệ thống.
Nhặt được cổ vật thì phải làm gì?
Nên giữ nguyên hiện trạng nơi phát hiện, không tự đào thêm, và báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng. Thăm dò, khai quật khảo cổ phải có giấy phép theo pháp luật về di sản văn hoá.
Một cuộc khai quật kéo dài bao lâu?
Mùa đào ngoài trời có thể vài tuần tới vài tháng, nhưng phân tích hiện vật, định niên đại và viết báo cáo thường mất lâu hơn nhiều, có khi nhiều năm. Những di chỉ lớn như Pompeii được khai quật liên tục hơn hai thế kỷ.