Một viên ngọc trai nuôi thường cần khoảng 1,5–3 năm nằm trong con trai, tuỳ loài trai và tuỳ cơ sở nuôi — đó là chưa kể vài năm trước đó để nuôi trai giống lớn đủ cỡ cấy nhân. Trong suốt thời gian ấy, con trai phủ từng lớp xà cừ cực mỏng lên hạt nhân, còn người nuôi chỉ có thể giữ nước sạch, treo lồng, vệ sinh vỏ và chờ qua những mùa bão.
Ngọc trai hình thành thế nào
Trai, điệp và một số loài thân mềm có lớp màng áo tiết ra xà cừ — chất óng ánh lót mặt trong vỏ. Xà cừ gồm những lớp tinh thể canxi cacbonat rất mỏng xếp chồng, xen giữa là chất hữu cơ. Ánh sáng đi qua các lớp ấy rồi phản xạ, giao thoa, tạo ra ánh lấp lánh đặc trưng.
Ngọc trai tự nhiên hình thành khi một mảnh mô màng áo bị lọt vào bên trong cơ thể trai — thường do tổn thương — và tạo thành một túi, tiết xà cừ bao quanh một vật hoặc một khoảng trống. Chuyện này xảy ra ngẫu nhiên và rất hiếm; trong hàng nghìn con trai mới may ra có một viên đáng giá. Trước khi có ngọc nuôi, ngọc trai tự nhiên được khai thác ở những vùng như vịnh Ba Tư, Sri Lanka, và luôn là thứ xa xỉ.
Mikimoto và ngọc trai nuôi
Người được nhắc tới nhiều nhất trong lịch sử ngọc nuôi là Mikimoto Kōkichi, con trai một gia đình bán mì ở Toba, Nhật Bản. Sau nhiều năm thử nghiệm với trai Akoya, năm 1893 ông thu được những viên ngọc bán tròn (ngọc nửa viên, bám vào vỏ) đầu tiên. Kỹ thuật nuôi ngọc tròn được hoàn thiện đầu thế kỷ 20, với đóng góp của các nhà nghiên cứu Nhật như Nishikawa Tokichi và Mise Tatsuhei; Mikimoto mua quyền và đưa kỹ thuật này thành một ngành.
Điều đáng chú ý là chính quá trình thử nghiệm cũng là một bài học kiên nhẫn: mỗi lần thử một cách cấy, người ta phải chờ trọn chu kỳ nuôi mới biết kết quả. Nhiều năm đầu của Mikimoto ghi lại những mẻ trai chết, trai không ra ngọc, và những đợt thuỷ triều đỏ làm mất sạch bè nuôi.
Các bước nuôi ngọc
- Nuôi trai giống. Trai con được ương từ trứng trong trại giống hoặc thu ngoài tự nhiên, nuôi tới cỡ đủ lớn để cấy — giai đoạn này đã mất vài năm với nhiều loài.
- Cấy nhân. Người thợ cấy mở nhẹ vỏ trai, rạch một đường nhỏ vào tuyến sinh dục, đặt vào một hạt nhân tròn (thường mài từ vỏ trai, sò) cùng một mảnh mô màng áo lấy từ con trai khác. Đây là thao tác tinh tế, quyết định nhiều tới chất lượng ngọc.
- Dưỡng hồi phục. Trai sau cấy được để yên một thời gian cho vết thương lành; nhiều con nhả nhân ra hoặc chết trong giai đoạn này.
- Nuôi ngoài biển. Trai được đặt trong lồng, treo dưới bè hoặc dây ở vùng nước sạch, giàu sinh vật phù du. Người nuôi định kỳ kéo lên, làm sạch hà và rong bám vỏ, kiểm tra sức khoẻ.
- Thu hoạch. Sau một đến vài năm, trai được mở để lấy ngọc. Một số loài có thể cấy lại lần hai để cho viên lớn hơn.
Bảng thời gian nuôi theo loại ngọc
| Loại ngọc | Loài trai | Vùng nuôi tiêu biểu | Thời gian nuôi sau cấy (khoảng) |
|---|---|---|---|
| Akoya | Pinctada fucata | Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam | Khoảng 1–2 năm |
| Ngọc Nam Hải (South Sea) | Pinctada maxima | Úc, Indonesia, Philippines | Khoảng 2 năm hoặc hơn |
| Ngọc đen Tahiti | Pinctada margaritifera | Polynesia thuộc Pháp | Khoảng 1,5–2 năm |
| Ngọc nước ngọt | Trai nước ngọt (vd Hyriopsis) | Trung Quốc | Thường vài năm, tuỳ cách nuôi |
Các mốc trên là ước lượng phổ biến; mỗi cơ sở có lịch riêng tuỳ nhiệt độ nước, độ lớn mong muốn của viên ngọc và chiến lược của họ. Để trai trong nước lâu hơn thì lớp xà cừ dày hơn, nhưng rủi ro trai chết cũng tăng theo.
Những rủi ro người nuôi phải chịu
Nuôi ngọc là nghề đặt nhiều năm công sức vào một thứ không nhìn thấy được. Người nuôi không biết bên trong mỗi con trai đang có gì cho tới ngày mở vỏ. Trong suốt thời gian ấy có thể xảy ra:
- Bão và sóng lớn làm đứt bè, mất lồng.
- Nhiệt độ, độ mặn bất thường, nhất là sau mưa lớn đổ nước ngọt ra vịnh.
- Thuỷ triều đỏ và ô nhiễm làm trai chết hàng loạt.
- Ngọc xấu: méo, xỉn, có vết, lớp xà cừ mỏng. Chỉ một phần nhỏ trong số ngọc thu được đạt loại đẹp.
Vì thế người nuôi phải chịu được chuyện có mùa thu hoạch không như ý dù đã làm đúng mọi việc.
Công việc lặp lại trên bè nuôi
Người ngoài thường chỉ nghe tới hai khoảnh khắc của nghề: lúc cấy nhân và lúc mở trai lấy ngọc. Giữa hai khoảnh khắc đó là hàng trăm ngày công việc lặp đi lặp lại. Lồng trai phải được kéo lên định kỳ để cạo hà, gỡ rong, vì vỏ bị bám dày thì trai lọc nước kém, chậm lớn. Bè phải được kiểm dây neo trước mỗi mùa gió. Người nuôi theo dõi màu nước, mùi nước, những đợt mưa lớn, để quyết định có dời lồng xuống sâu hay sang chỗ khác.
Không có công đoạn nào trong số đó làm viên ngọc lớn nhanh hơn. Chúng chỉ giữ cho con trai sống khoẻ để tự làm việc của nó. Đó là kiểu kiên nhẫn của người chăm sóc: làm đều phần việc của mình, và để phần còn lại cho thời gian.
Nghề nuôi ngọc ở Việt Nam
Việt Nam có nhiều vùng biển kín gió, nước sạch phù hợp nuôi trai lấy ngọc. Những nơi hay được nhắc là Phú Quốc (nay là đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang), vịnh Hạ Long và vùng Vân Đồn (tỉnh Quảng Ninh), vùng biển Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà). Một số cơ sở mở cửa cho khách xem quy trình cấy nhân và mở trai.
Nghề này gắn chặt với chất lượng nước biển. Một vịnh bị ô nhiễm hay bồi lắng có thể làm cả vùng nuôi phải dời đi. Theo nghĩa đó, viên ngọc trai cũng là một chỉ dấu của môi trường biển nơi nó được nuôi.
Góc nhìn hôm nay: điều viên ngọc dạy về thời gian
- Nhìn ngọc theo thời gian thay vì theo giá. Lần tới thấy một chuỗi ngọc, thử nghĩ: mỗi viên là vài năm của một con trai và nhiều năm công của người nuôi.
- Thăm một trại ngọc ở Phú Quốc hay Hạ Long nếu có dịp, xem thao tác cấy nhân — nó tỉ mỉ hơn nhiều người tưởng.
- Đọc thêm về lịch sử ngọc nuôi, đặc biệt về Mikimoto và vùng Toba ở Nhật, nơi có bảo tàng về nghề ngọc trai.
- Nghĩ về "lớp xà cừ" của mình. Kỹ năng lớn lên từng lớp mỏng không thấy được, như xà cừ phủ quanh hạt nhân. Không có cách nào làm lớp phủ dày hơn trong một đêm.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi một viên ngọc trai mất bao lâu?
Sau khi cấy nhân, trai thường được nuôi khoảng 1,5–3 năm tuỳ loài và tuỳ cơ sở. Trước đó còn mất vài năm để nuôi trai giống lớn đủ cỡ cấy.
Ai là người phát minh ra ngọc trai nuôi?
Mikimoto Kōkichi ở Nhật Bản được nhắc nhiều nhất: năm 1893 ông thu được ngọc bán tròn nuôi đầu tiên. Kỹ thuật ngọc tròn được hoàn thiện đầu thế kỷ 20 với đóng góp của Nishikawa Tokichi và Mise Tatsuhei.
Ngọc trai tự nhiên và ngọc trai nuôi khác nhau thế nào về cách hình thành?
Ngọc tự nhiên hình thành ngẫu nhiên khi mô màng áo lọt vào trong cơ thể trai và tiết xà cừ bao quanh. Ngọc nuôi do con người chủ động cấy hạt nhân cùng mảnh mô màng áo vào trai, rồi chờ trai phủ xà cừ.
Ở Việt Nam nuôi ngọc trai ở đâu?
Những vùng hay được nhắc là Phú Quốc (đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang), vịnh Hạ Long và Vân Đồn (tỉnh Quảng Ninh) và vùng biển Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà).
Vì sao không nuôi ngọc nhanh hơn được?
Vì xà cừ được trai tiết ra từng lớp cực mỏng, tốc độ phụ thuộc vào sinh lý của trai và điều kiện nước. Muốn ngọc có lớp xà cừ dày, óng thì phải để trai trong nước đủ lâu, chấp nhận rủi ro trong thời gian chờ.