Người hiền cũng dễ gắt khi cầm lái vì đường sá gom đủ mọi thứ châm ngòi cơn giận: liên tục bị chặn, bị chen, không nói chuyện được với người làm mình bực, được che chắn trong xe hoặc sau mũ bảo hiểm, và luôn sợ trễ. Các nhà tâm lý học đo được rằng ẩn danh và vội vã làm người ta lái hung hăng hơn. Cách giữ bình tĩnh tốt nhất là chuẩn bị trước khi lên xe và tránh đối đầu khi đã ở trên đường.
Đường phố là nơi hội tụ của mọi thứ gây giận
Nếu liệt kê những điều làm người ta dễ nổi nóng, đường phố giờ cao điểm có gần đủ cả:
- Bị chặn liên tục: đèn đỏ, kẹt xe, xe đỗ sai, người qua đường bất ngờ. Mỗi lần là một lần mục tiêu "về đến nơi" bị cản.
- Cảm giác bị xâm phạm: có xe chen vào làn, vượt ẩu, bấm còi sát tai. Nhiều người cảm thấy như "phần đường của mình" bị lấn.
- Không nói chuyện được: ta không thể giải thích, người kia cũng không thể xin lỗi. Mọi giao tiếp chỉ còn còi, đèn và cử chỉ.
- Sợ trễ: phần lớn chuyến đi trong giờ cao điểm là để đến một việc khác có giờ giấc.
- Nóng, ồn, khói bụi: những điều kiện làm cơ thể khó chịu và hạ ngưỡng chịu đựng.
Thêm một yếu tố nữa: trên đường, ta chỉ thấy hành vi của người khác, không thấy hoàn cảnh của họ. Người vượt ẩu có thể đang chở con đi cấp cứu, cũng có thể chỉ là lái ẩu. Ta không biết, và thường đoán theo hướng xấu nhất.
Ẩn danh làm người ta hung hăng hơn
Trong một nghiên cứu năm 2001 dùng máy mô phỏng lái xe, Patricia Ellison-Potter, Paul Bell và Jerry Deffenbacher cho người tham gia lái trong hai điều kiện: một nhóm được bảo rằng mình không bị ai nhận ra, nhóm kia thì không. Nhóm ẩn danh lái hung hăng hơn: vượt ẩu, chạy nhanh, va chạm nhiều hơn.
Ngoài đời, kính xe, mũ bảo hiểm, khẩu trang tạo ra đúng cảm giác ẩn danh đó. Người lái nói những câu, làm những cử chỉ mà mặt đối mặt ở chỗ đông người họ sẽ không bao giờ làm. Chiếc xe cũng làm ta nhìn người khác như "cái xe kia" chứ không phải một con người, và giận một cái xe thì dễ hơn giận một người.
Lỗi người khác, hoàn cảnh của mình
Tâm lý học có một hiện tượng quen thuộc: khi người khác làm sai, ta cho rằng do tính cách của họ ("đồ ẩu", "đồ vô ý thức"); khi chính mình làm sai, ta cho rằng do hoàn cảnh ("tại đường đông", "tại đèn chuyển nhanh"). Trên đường, hiện tượng này lộ rõ đến buồn cười. Phần lớn người lái đều từng một lần chen làn, quên xi-nhan, phanh gấp, nhưng khi người khác làm vậy, ta thấy đó là bằng chứng về nhân cách của họ.
Jerry Deffenbacher, nhà tâm lý học Mỹ nghiên cứu nhiều về cơn giận khi lái xe, xây dựng một thang đo gọi là Driving Anger Scale từ năm 1994. Ông và cộng sự thấy cơn giận khi lái thường bùng lên quanh vài nhóm tình huống: bị cản trở, bị người khác lái nguy hiểm, bị đối xử thô lỗ, gặp cảnh sát giao thông, kẹt xe chậm chạp. Người có điểm giận khi lái cao thường cũng có nhiều hành vi lái rủi ro hơn.
Từ bực bội đến nguy hiểm
Bực khi lái thì gần như ai cũng có. Vấn đề là khi bực biến thành hành động:
| Mức | Biểu hiện | Rủi ro |
|---|---|---|
| Bực trong lòng | Lẩm bẩm, thở dài, nghĩ xấu về người khác | Thấp, nhưng làm chuyến đi mệt mỏi |
| Bộc lộ | Bấm còi liên tục, nháy đèn, chửi to, cử chỉ thô | Dễ khiêu khích người khác đáp trả |
| Lái để trả đũa | Bám đuôi, chèn ép, phanh gấp trước mặt, đuổi theo | Cao, dễ gây va chạm |
| Đối đầu ngoài xe | Dừng xe xuống cãi, đe doạ, xô xát | Rất cao, có thể thành vụ việc hình sự |
Pháp luật giao thông Việt Nam hiện hành, trong đó có Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 (có hiệu lực từ 1/1/2025), cấm các hành vi như dùng còi liên tục không cần thiết, lạng lách, đánh võng, đuổi nhau trên đường. Ngoài chuyện bị xử phạt, những hành vi đó biến một cơn bực vài giây thành rủi ro cho tính mạng.
Khi gặp người lái đang giận dữ
Nhiều khi mình không giận, mà người khác giận mình. Những nguyên tắc an toàn thường được khuyên:
- Không đáp trả: không nhìn chằm chằm, không ra hiệu, không bấm còi lại.
- Tạo khoảng cách: giảm tốc, nhường đường, để họ đi trước.
- Không dừng lại cãi: nếu bị đuổi theo, đi đến nơi đông người hoặc gần trụ sở công an, không về thẳng nhà.
- Ở trong xe, khoá cửa nếu đi ô tô và người kia xuống xe tiến lại.
- Gọi 113 khi bị đe doạ, bị đuổi theo hay có dấu hiệu bạo lực. Nếu có người bị thương, gọi cấp cứu 115.
Thắng một cuộc đôi co trên đường không đem lại gì. Về đến nhà an toàn là chiến thắng duy nhất đáng kể.
Chuẩn bị trước khi lên xe
Phần lớn cơn giận khi lái được quyết định trước khi xe lăn bánh. Những việc nhỏ giúp nhiều:
- Đi sớm hơn mười lăm phút. Rất nhiều cơn bực trên đường thực chất là nỗi sợ trễ.
- Chấp nhận trước rằng sẽ có kẹt. Giờ cao điểm thì kẹt là bình thường, không phải "xui".
- Không lái khi đang rất giận sau một cuộc cãi nhau, một tin xấu. Đợi vài phút cho cơ thể dịu, hoặc nhờ người khác lái, gọi xe.
- Không nghe điện thoại, đọc tin nhắn khi đang lái. Vừa vi phạm luật vừa làm tăng căng thẳng.
- Đừng mang theo việc còn dang dở trong đầu. Một bản nhạc êm, một chương trình nói nhẹ nhàng giúp nhiều hơn tin tức gây bức xúc.
Góc nhìn hôm nay: đặt một câu trả lời sẵn
Cách thực tế nhất là chuẩn bị sẵn một câu cho mình mỗi khi bị chen, bị cắt mặt: "Chắc họ đang vội việc gì đó." Không cần tin hoàn toàn câu đó, chỉ cần nói ra để chặn câu "đồ vô ý thức" đang chực bật lên. Sau vài tuần, phản xạ này giúp cơn bực đi qua nhanh hơn nhiều.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các công trình của Jerry Deffenbacher về cơn giận khi lái xe, và đọc kỹ các quy định về văn hoá giao thông trong luật hiện hành để biết rõ quyền, nghĩa vụ của mình trên đường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người hiền cũng dễ nổi nóng khi lái xe?
Vì đường phố gom đủ yếu tố gây giận: bị chặn liên tục, bị chen lấn, không nói chuyện được với người khác, cảm giác ẩn danh sau kính xe hay mũ bảo hiểm, và nỗi sợ trễ. Nghiên cứu mô phỏng cho thấy người lái ẩn danh hung hăng hơn.
Gặp người lái xe đang hung hăng thì làm gì?
Không đáp trả, không nhìn chằm chằm, giảm tốc để họ đi trước và không dừng lại cãi nhau. Nếu bị đuổi theo hay đe doạ, đi tới nơi đông người, khoá cửa xe và gọi công an 113.
Driving Anger Scale là gì?
Là thang đo cơn giận khi lái xe do nhà tâm lý học Jerry Deffenbacher và cộng sự xây dựng năm 1994. Nó cho thấy cơn giận khi lái thường bùng lên quanh các tình huống như bị cản trở, gặp người lái nguy hiểm hay bị đối xử thô lỗ.
Bấm còi liên tục có bị phạt không?
Pháp luật giao thông hiện hành cấm dùng còi liên tục, còi không đúng quy định. Mức xử phạt cụ thể được quy định trong các văn bản hướng dẫn, nên tra cứu bản mới nhất trên trang chính thức.
Có nên lái xe ngay sau khi cãi nhau?
Không nên. Khi đang rất giận, khả năng phán đoán và kiềm chế giảm. Hãy đợi vài phút cho cơ thể dịu lại hoặc nhờ người khác lái, gọi xe dịch vụ.