Nhắn tin, bình luận lúc đang bực dễ gây hậu quả hơn nói trực tiếp vì ba lẽ: chữ viết mất hết giọng điệu và nét mặt nên dễ bị hiểu nặng hơn ý mình, màn hình làm ta bớt dè chừng, và lời đã gửi thì ở lại mãi, có thể bị chụp lại, chuyển đi. Cách đơn giản nhất là chờ một nhịp: viết ra nhưng chưa gửi, để đó ít nhất vài chục phút, đọc lại bằng con mắt của người nhận rồi mới quyết định.
Chữ viết làm mất giọng điệu
Khi nói trực tiếp, người nghe có giọng nói, nét mặt, cử chỉ để hiểu ý ta. Khi nhắn tin, tất cả chỉ còn là chữ. Ta tưởng người đọc sẽ "nghe" được giọng của mình trong đầu họ, nhưng thường thì không.
Năm 2005, Justin Kruger, Nicholas Epley và các cộng sự đăng trên Journal of Personality and Social Psychology một loạt thí nghiệm về email. Người gửi viết những câu mang sắc thái như mỉa mai, nghiêm túc, giận dữ, đùa, rồi đoán xem người nhận có hiểu đúng không. Người gửi tự tin rằng phần lớn sẽ hiểu đúng; thực tế người nhận đoán đúng ít hơn hẳn, ở một số thí nghiệm chỉ nhỉnh hơn đoán bừa một chút. Các tác giả gọi đó là sự vị kỷ trong giao tiếp qua chữ: ta không thoát được khỏi giọng nói trong đầu mình để đọc như người khác đọc.
Với tin nhắn lúc đang bực, điều này càng nguy hiểm. Một câu ta nghĩ là "nói thẳng" có thể đến tay người nhận thành "xúc phạm". Một câu ta định đùa cho bớt căng có thể bị đọc thành mỉa mai.
Màn hình làm ta bớt dè chừng
Nhà tâm lý học John Suler (2004) mô tả "hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng" (online disinhibition effect): người ta nói và làm trên mạng những điều họ không nói, không làm khi gặp mặt. Ông chỉ ra nhiều yếu tố góp phần: không thấy mặt người kia, không phải phản hồi tức thì, cảm giác ẩn danh, cảm giác mọi chuyện chỉ diễn ra "trong đầu", và cảm giác ai cũng ngang hàng như nhau.
Suler cũng nói rằng hiệu ứng này có hai mặt. Mặt tốt: người ta dễ chia sẻ chuyện khó nói, dễ tìm sự giúp đỡ. Mặt xấu: người ta dễ buông lời cay độc, dễ hùa theo đám đông. Khi đang bực, mặt xấu thường thắng.
Lời đã gửi thì ở lại
Cãi nhau trực tiếp, lời nói qua đi. Tin nhắn, bình luận thì ở lại: có thể bị chụp màn hình, chuyển cho người khác, đọc lại nhiều năm sau. Một câu bình luận nóng nảy dưới bài đăng của đồng nghiệp có thể theo mình đến tận buổi phỏng vấn xin việc sau này. Một tin nhắn lúc giận trong nhóm gia đình có thể làm anh chị em xa nhau nhiều tháng.
Còn có chuyện pháp lý: những bình luận xúc phạm danh dự, bịa đặt về người khác trên mạng có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật. Cơn bực vài phút không đáng để đổi lấy rắc rối kéo dài.
"Lá thư nóng" của Lincoln
Có một tấm gương lịch sử được nhắc nhiều. Tháng 7 năm 1863, sau trận Gettysburg, Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln rất bực khi tướng George Meade không truy kích quân miền Nam đang rút lui. Ông viết một lá thư trách móc nặng lời gửi Meade, nhưng không gửi. Lá thư sau này được tìm thấy trong giấy tờ của ông, ngoài phong bì có ghi chú rằng thư chưa từng được gửi và chưa ký.
Người ta thường gọi những lá thư kiểu này là "thư nóng": viết ra để trút hết, rồi cất đi. Viết giúp ta sắp xếp suy nghĩ và thấy rõ điều mình thật sự muốn nói; không gửi giúp ta tránh được hậu quả của những câu viết trong cơn nóng. Lưu ý: viết thư nóng khác với kể đi kể lại để "xả". Viết một lần rồi để đó; nếu ngồi đọc đi đọc lại cho thêm tức thì lại thành nghiền ngẫm.
Quy trình một nhịp trước khi bấm gửi
| Bước | Làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| 1. Viết ở chỗ khác | Soạn trong ghi chú hoặc bản nháp, không soạn thẳng trong khung chat | Tránh lỡ tay gửi khi chưa xong |
| 2. Để đó | Chờ ít nhất vài chục phút, việc quan trọng thì để qua đêm | Cho cơ thể nguội, hormone căng thẳng giảm |
| 3. Đọc bằng mắt người nhận | Tưởng tượng người kia đọc khi đang mệt, đang buồn | Bù lại phần giọng điệu mà chữ viết làm mất |
| 4. Gạch những chữ tuyệt đối | "Lúc nào cũng", "không bao giờ", "đúng là đồ…" | Đây là những chữ làm người nhận phòng thủ nhất |
| 5. Hỏi mục tiêu | Mình muốn người kia hiểu gì, làm gì sau khi đọc? | Tin nhắn chỉ để trút thường không đạt được gì |
| 6. Chọn kênh | Chuyện căng nên gọi điện hoặc gặp trực tiếp | Giọng nói và nét mặt giúp tránh hiểu lầm |
Nhiều ứng dụng thư điện tử có tính năng hoãn gửi hoặc hoàn tác trong vài giây, vài chục giây sau khi bấm gửi. Bật sẵn tính năng này là một tấm lưới an toàn nhỏ nhưng có ích.
Bình luận nơi công cộng: thêm vài điều cần nhớ
Bình luận dưới bài báo, bài đăng trong nhóm đông người khác tin nhắn riêng ở chỗ có rất nhiều người đọc, kể cả người không liên quan. Vài nguyên tắc giúp tránh hối hận:
- Đọc hết bài rồi hãy bình luận. Không ít cơn bực đến từ việc chỉ đọc tiêu đề.
- Tranh luận ý, không công kích người. Viết "mình không đồng ý với ý này vì…", không viết về con người của tác giả.
- Không cần thắng. Trên mạng hiếm ai đổi ý vì bị cãi lại gay gắt. Nói một lần rõ ràng là đủ.
- Rời đi khi thấy tim đập nhanh. Đó là đèn báo rằng mình đang ở phút đầu của cơn giận.
Góc nhìn hôm nay: một quy tắc nhỏ cho riêng mình
Chọn một quy tắc dễ nhớ và áp dụng trong một tháng, ví dụ: "Tin nhắn nào viết lúc tim đang đập nhanh thì không gửi trước khi uống xong một cốc nước", hoặc "Không bình luận gì sau mười giờ tối". Quy tắc càng cụ thể càng dễ giữ. Sau một tháng, xem lại xem có bao nhiêu tin nhắn mình đã kịp không gửi.
Chuyện đưa ra quyết định lớn như nghỉ việc, chia tay lúc đang nóng có bài riêng trong chuyên mục "Chờ đúng lúc". Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài của Kruger và Epley (2005) về email và bài của John Suler (2004) về hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tin nhắn dễ bị hiểu lầm hơn nói trực tiếp?
Vì chữ viết mất giọng điệu, nét mặt và cử chỉ. Nghiên cứu của Kruger, Epley và cộng sự năm 2005 cho thấy người gửi email tin rằng người nhận sẽ hiểu đúng sắc thái, nhưng thực tế người nhận đoán đúng ít hơn hẳn.
Hiệu ứng mất kiềm chế trên mạng là gì?
Là hiện tượng người ta nói và làm trên mạng những điều họ không làm khi gặp mặt, do nhà tâm lý học John Suler mô tả năm 2004. Nguyên nhân gồm việc không thấy mặt người kia, cảm giác ẩn danh và không phải phản hồi tức thì.
Đang bực có nên nhắn tin cho người kia không?
Nên viết ra ở chỗ khác nhưng chưa gửi. Để đó ít nhất vài chục phút, đọc lại bằng con mắt người nhận, bỏ những chữ tuyệt đối, rồi mới quyết định gửi hay gọi điện nói chuyện trực tiếp.
Lá thư nóng của Lincoln là chuyện gì?
Sau trận Gettysburg năm 1863, Abraham Lincoln viết một lá thư trách móc tướng George Meade vì không truy kích quân đối phương, nhưng không gửi. Lá thư được tìm thấy sau này với ghi chú chưa từng gửi, chưa ký.
Bình luận xúc phạm người khác trên mạng có bị xử lý không?
Có thể. Bình luận xúc phạm danh dự hoặc bịa đặt về người khác trên mạng có thể bị xử lý theo quy định pháp luật. Ngoài ra, những lời đó có thể bị chụp lại và theo mình rất lâu.