Cơn giận vượt kiểm soát khi nó đến quá thường xuyên, quá mạnh so với chuyện gây ra, dẫn tới đập phá, đánh người, đe doạ, hoặc làm hỏng công việc và các mối quan hệ mà mình đã cố mấy cũng không ngăn được. Khi đó, nên đi khám khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện. Nóng giận kiểu này có thể điều trị được, và các liệu pháp như nhận thức – hành vi đã được nghiên cứu nhiều, cho kết quả tốt ở phần lớn người tham gia.
Giận là bình thường, mất kiểm soát thì không
Giận là một cảm xúc bình thường, thậm chí có ích: nó báo cho ta biết có điều gì bất công, có ranh giới bị vượt qua. Không ai cần cố "không bao giờ giận". Vấn đề nằm ở mức độ, tần suất và hậu quả.
Một cách nhìn đơn giản: cơn giận đang làm việc cho mình, hay mình đang làm việc cho cơn giận? Nếu giận giúp mình lên tiếng đúng lúc rồi qua đi, đó là giận lành mạnh. Nếu giận khiến mình nói, làm những điều sau đó phải hối hận, lặp đi lặp lại, thì đã đến lúc cần giúp đỡ.
Những dấu hiệu nên gặp chuyên gia
| Nhóm dấu hiệu | Biểu hiện cụ thể |
|---|---|
| Tần suất | Nổi nóng gần như hằng ngày, hoặc nhiều lần trong tuần, vì những chuyện nhỏ |
| Mức độ | Phản ứng quá lớn so với chuyện xảy ra; bản thân cũng thấy "không hiểu sao mình lại như vậy" |
| Hành vi | Đập phá đồ đạc, đấm tường, ném đồ, đánh người, đe doạ người khác |
| Khi lái xe | Thường xuyên đuổi theo, chèn ép, xuống xe cãi nhau với người khác |
| Hậu quả | Mất việc, bị kỷ luật, mất bạn bè, người thân sợ hãi hoặc xa lánh |
| Kiểm soát | Đã nhiều lần hứa thay đổi, đã thử các cách tự giúp mà vẫn không được |
| Đi kèm | Uống rượu nhiều hơn, mất ngủ, buồn chán, lo âu, có ý nghĩ làm hại mình hoặc người khác |
Không cần đủ tất cả mới đi khám. Chỉ một dòng "hành vi" hay một dòng "đi kèm" có ý nghĩ làm hại là đã đủ lý do.
Khi đang nguy hiểm: làm gì ngay
Có những lúc không thể chờ đến buổi khám:
- Nếu ai đó đang bị đe doạ, đang bị đánh, hoặc có người đang mất kiểm soát với hung khí: gọi công an 113.
- Nếu có người bị thương: gọi cấp cứu 115.
- Nếu trẻ em bị bạo hành: gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
- Nếu chính mình cảm thấy sắp làm hại ai đó hoặc làm hại bản thân: rời khỏi nơi đó ngay, cất các vật nguy hiểm, gọi cho một người tin cậy, và đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất.
Với người sống cạnh một người có cơn giận vượt kiểm soát, an toàn của mình và của trẻ em trong nhà đến trước mọi thứ. Không ai nên "nhịn cho yên nhà" khi có bạo lực.
Cơn giận có thể là triệu chứng của chuyện khác
Trong y học, nóng giận dữ dội lặp lại đôi khi nằm trong một bệnh cảnh. Một vài ví dụ ở mức phổ thông:
- Rối loạn bùng nổ từng cơn (intermittent explosive disorder) là tên một chẩn đoán trong các hệ thống phân loại bệnh tâm thần, mô tả những cơn bùng nổ giận dữ lặp lại, không tương xứng với nguyên nhân. Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được.
- Trầm cảm, nhất là ở nam giới và tuổi mới lớn, đôi khi biểu hiện bằng cáu gắt nhiều hơn là buồn bã.
- Sang chấn tâm lý sau tai nạn, bạo lực, mất mát có thể làm người ta luôn trong trạng thái căng thẳng, dễ bùng nổ.
- Rượu bia và chất gây nghiện làm giảm khả năng kìm hãm, và cơn thèm hay lúc thiếu chất cũng làm dễ cáu.
- Một số vấn đề sức khoẻ thể chất, đau mạn tính, thiếu ngủ kéo dài cũng góp phần.
Đây chỉ là kiến thức để hiểu vì sao nên đi khám, không dùng để tự chẩn đoán. Một buổi khám giúp tìm ra nguyên nhân thật, và điều trị nguyên nhân thường giúp cơn giận dịu đi rõ rệt.
Đi khám ở đâu, bắt đầu thế nào
Ở Việt Nam, có thể bắt đầu bằng khoa tâm thần, khoa tâm lý lâm sàng của các bệnh viện đa khoa tỉnh, thành phố, các bệnh viện tâm thần, hoặc phòng khám tâm lý có giấy phép. Nếu ngại, có thể khám bác sĩ đa khoa trước để loại trừ nguyên nhân thể chất, rồi được giới thiệu tiếp.
Vài điều giúp buổi khám có ích hơn:
- Ghi lại vài cơn giận gần đây: chuyện gì xảy ra, mình làm gì, cơn giận kéo dài bao lâu, sau đó thấy thế nào.
- Ghi lại những gì đi kèm: giấc ngủ, rượu bia, thuốc đang dùng, chuyện căng thẳng trong đời.
- Nói thật, kể cả những chuyện xấu hổ. Bác sĩ và chuyên gia tâm lý cần thông tin đầy đủ để giúp.
- Đi cùng người thân nếu được; họ thường thấy những điều mình không thấy.
Điều trị có tác dụng không
Có. Các chương trình quản lý cơn giận dựa trên liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) là hướng được nghiên cứu nhiều nhất. Một phân tích gộp của Richard Beck và Ephrem Fernandez năm 1998, tổng hợp hàng chục nghiên cứu, cho thấy người tham gia các chương trình này giảm giận rõ rệt so với người không được can thiệp. Các nghiên cứu sau đó cũng cho kết quả tương tự.
Những chương trình này thường gồm: nhận ra dấu hiệu sớm của cơn giận trong cơ thể; học cách hạ kích động như thở chậm, thư giãn cơ; tập nhìn lại những suy nghĩ châm ngòi như "nó cố tình chọc mình"; tập nói điều mình muốn mà không công kích; và tập dượt trước những tình huống hay làm mình bùng nổ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kê thuốc để điều trị bệnh nền đi kèm; việc này chỉ bác sĩ quyết định.
Góc nhìn hôm nay: đi khám là việc của người có trách nhiệm
Nhiều người ngại đi khám vì sợ bị coi là "điên" hay "yếu". Thật ra, nhận ra cơn giận của mình đang làm hại người thân và chủ động tìm cách sửa là một trong những việc có trách nhiệm nhất một người có thể làm. Nó cũng là lời xin lỗi có trọng lượng nhất với những người đã phải chịu đựng.
Nếu người thân là người cần đi khám, hãy chọn lúc bình tĩnh để nói, tập trung vào việc mình lo cho họ và cho cả nhà, không dùng lời buộc tội. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các tài liệu về quản lý cơn giận theo hướng nhận thức – hành vi của các hiệp hội tâm lý học uy tín, và các bài khác trong chuyên mục này về cách hạ nhiệt và lời xin lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nóng giận cần đi khám?
Khi cơn giận đến gần như hằng ngày, quá mạnh so với chuyện gây ra, dẫn tới đập phá, đánh người, đe doạ, hoặc gây mất việc, mất quan hệ mà mình đã cố vẫn không kiểm soát được. Có ý nghĩ làm hại mình hay người khác thì cần đi khám ngay.
Không kiềm chế được cơn giận thì khám ở đâu?
Có thể đến khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng của bệnh viện đa khoa, bệnh viện tâm thần, hoặc phòng khám tâm lý có giấy phép. Nếu ngại, có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa để được giới thiệu tiếp.
Rối loạn bùng nổ từng cơn là gì?
Là tên một chẩn đoán trong các hệ thống phân loại bệnh tâm thần, mô tả những cơn bùng nổ giận dữ lặp lại, không tương xứng với nguyên nhân. Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới chẩn đoán được, không nên tự gán cho mình hay người khác.
Liệu pháp nhận thức – hành vi có chữa được nóng giận không?
Các chương trình quản lý cơn giận dựa trên liệu pháp nhận thức – hành vi đã được nghiên cứu nhiều. Phân tích gộp của Beck và Fernandez năm 1998 cho thấy người tham gia giảm giận rõ rệt so với người không được can thiệp.
Người nhà đang nổi giận mất kiểm soát thì làm gì?
Ưu tiên an toàn: rời khỏi chỗ đó, đưa trẻ em ra nơi an toàn, và gọi công an 113 nếu có đe doạ hay bạo lực, gọi 115 nếu có người bị thương. Khi mọi chuyện đã yên, có thể khuyên người thân đi khám.