Kèm con làm bài tập mà không nổi nóng phần lớn là chuyện sắp đặt trước, không phải chuyện cắn răng nhịn. Cha mẹ thường bực vì ba thứ: mình đã mệt sau giờ làm, mình nhìn ra đáp án quá nhanh, và mình vô tình nhận lấy bài tập thành việc của mình. Gỡ được ba thứ đó thì buổi tối nhẹ đi rất nhiều, kể cả khi con vẫn làm chậm như cũ.
Vì sao buổi kèm bài dễ thành buổi cãi nhau
Hãy nhìn bàn học lúc tám giờ tối. Cha mẹ vừa đi làm về, nấu xong bữa cơm, đầu còn nghĩ chuyện công ty. Đứa trẻ cũng đã học cả ngày, mắt bắt đầu díp. Hai người mệt ngồi cạnh nhau trước một bài toán chia có dư. Không cần ai sai, chỉ cần một câu "sao dễ thế mà không hiểu" là đủ châm ngòi.
Có một lý do sâu hơn. Người lớn đã biết cách giải thì rất khó tưởng tượng lại cảm giác chưa biết. Các nhà tâm lý gọi đó là "lời nguyền của sự hiểu biết": khi đã nắm một điều, ta đánh giá thấp nó khó với người mới đến mức nào. Với cha mẹ, phép tính lớp ba là chuyện hiển nhiên. Với con, đó là lần đầu.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: điểm số của con dễ biến thành thước đo cha mẹ. Con làm sai, ta thấy như mình dạy dở. Con chậm, ta lo con thua bạn. Cơn bực lúc đó không hẳn dành cho đứa trẻ, mà cho nỗi lo của chính mình.
Nghiên cứu nói gì về việc cha mẹ giúp làm bài
Năm 2008, Erika Patall, Harris Cooper và Jorgianne Robinson tổng hợp hàng chục nghiên cứu về việc cha mẹ tham gia bài tập về nhà. Kết quả không đơn giản là "kèm nhiều thì giỏi". Cách giúp quan trọng hơn mức độ giúp: tạo nếp, đặt chỗ học, khuyến khích con tự làm thì có ích; ngồi canh, can thiệp liên tục thì kết quả lẫn lộn, có khi còn kém đi.
Một tổng quan khác của Eva Pomerantz và cộng sự (2007) phân biệt hai kiểu tham gia. Kiểu kiểm soát: ra lệnh, sửa ngay, làm hộ, phạt khi sai. Kiểu hỗ trợ tự chủ: để con chọn thứ tự làm, hỏi con nghĩ thế nào, giúp khi con xin. Kiểu thứ hai gắn với động lực học và cảm xúc của trẻ tốt hơn.
Có một nghiên cứu đáng nhớ với ai ngại môn Toán. Năm 2015, Erin Maloney, Sian Beilock và các đồng nghiệp ở Đại học Chicago theo dõi học sinh lớp một, lớp hai suốt năm học. Ở những nhà mà cha mẹ hay lo âu với Toán, con càng được cha mẹ giúp bài Toán thường xuyên thì cuối năm càng học được ít hơn và lo âu với Toán nhiều hơn. Cha mẹ không cố ý, nhưng sự căng thẳng truyền sang con qua giọng nói, qua tiếng thở dài. Điều này không có nghĩa là đừng kèm, mà là: nếu mình sợ môn nào, hãy để người khác trong nhà kèm môn đó, hoặc giữ vai người động viên thay vì người giảng.
Sắp đặt trước: nửa phần việc nằm ngoài bàn học
Kiên nhẫn cạn nhanh khi điều kiện xấu. Sửa điều kiện thì đỡ phải gồng.
| Điều kiện | Dễ nổi nóng khi | Nên sắp lại thành |
|---|---|---|
| Giờ học | Học sát giờ ngủ, cả hai đều đuối | Một khung cố định sau bữa tối khoảng nửa tiếng, có giờ kết thúc rõ |
| Người kèm | Người mệt nhất trong nhà phải kèm | Chia theo môn hoặc theo ngày giữa bố, mẹ, anh chị lớn |
| Chỗ ngồi | Tivi bật, em nhỏ chạy quanh | Một góc yên, đồ dùng sẵn, điện thoại người lớn để xa |
| Vai trò | Cha mẹ ngồi kè kè suốt buổi | Con làm trước, cha mẹ ở gần, được gọi mới đến |
| Mục tiêu | Phải xong và đúng hết tối nay | Con tự làm hết sức, chỗ chưa được thì ghi lại hỏi cô |
Hai dòng cuối là quan trọng nhất. Khi cha mẹ coi bài tập là việc của con, cái sai trong vở trở thành thông tin cho cô giáo, không phải lỗi của cả nhà. Nhiều trường tiểu học học hai buổi một ngày giao rất ít bài về nhà; thứ con mang về thường là ôn đọc, luyện viết. Nếu tối nào cũng ngập bài, đó là chuyện nên hỏi cô, không phải chuyện để con và mẹ gồng đến mười giờ đêm.
Lúc ngồi cạnh con: những câu thay cho câu giảng
Cha mẹ hay mắc một lỗi rất tự nhiên: thấy con kẹt là giảng luôn. Giảng xong con vẫn ngơ ngác, ta giảng lại to hơn, rồi bực. Thử đổi thứ tự: hỏi trước, gợi sau, giảng cuối cùng.
- "Con đọc lại đề cho mẹ nghe." Rất nhiều lần trẻ sai vì đọc sót chữ, không phải vì không biết tính.
- "Con hiểu đề bảo mình làm gì?" Để con nói bằng lời của con. Nói ra được là đã nửa đường.
- "Chỗ nào con chắc, chỗ nào con chưa chắc?" Câu này giúp con tự khoanh vùng, cha mẹ cũng biết nên giúp đâu.
- "Bài giống thế này hôm trước con làm thế nào?" Gợi trí nhớ thay vì đưa đáp án.
- "Con thử cách của con, sai cũng được." Cho phép sai làm trẻ dám nghĩ.
Khi buộc phải giảng, giảng bằng một ví dụ khác, số nhỏ hơn, rồi để con tự quay về bài gốc. Làm hộ bài gốc thì tối nay xong nhanh, nhưng mai con lại kẹt đúng chỗ đó.
Còn một chi tiết nhỏ mà có tác dụng: ngồi bên cạnh, không ngồi đối diện. Ngồi đối diện như người chấm thi. Ngồi cạnh, cùng nhìn vào trang vở, giống hai người cùng giải một việc.
Khi thấy mình sắp nổi nóng
Ai kèm con lâu cũng có lúc cảm thấy cổ nóng lên, giọng bắt đầu gắt. Đó là tín hiệu nên dừng, không phải tín hiệu nên nói to hơn. Một vài cách mà nhiều nhà dùng được:
- Nói thật cảm giác của mình bằng một câu ngắn. "Mẹ đang mệt, mẹ đi rót nước rồi quay lại." Trẻ hiểu được câu đó, và học được cách người lớn tự xử lý cơn bực.
- Rời bàn hai, ba phút. Đi rửa mặt, ra ban công. Cơn bực lên nhanh nhưng xuống cũng nhanh nếu không bị đổ thêm dầu.
- Đổi sang bài khác. Bài đang kẹt để sang bên, làm bài dễ hơn trước. Quay lại sau thường thấy dễ hơn.
- Đặt luật dừng. Một bài kẹt quá mười lăm phút thì đánh dấu, mai hỏi cô. Có luật từ trước thì không ai phải thua.
- Đổi người. Bố kèm không được thì mẹ, hôm nay cả hai đều cạn thì để con tự làm phần có thể làm.
Nếu lỡ quát rồi, đừng để mọi chuyện trôi qua. Một câu "Lúc nãy bố gắt với con là không đúng, bố xin lỗi" làm được nhiều việc hơn cả buổi học. Con thấy người lớn cũng sai và biết sửa.
Khi con chậm thật sự: phân biệt mệt, chán và khó khăn học tập
Có những đứa trẻ chậm vì mệt, vì chán, vì đang mải nghĩ chuyện khác. Lại có những đứa trẻ cố hết sức mà đọc vẫn vấp, chữ vẫn ngược, phép tính đơn giản vẫn rối, kéo dài nhiều tháng. Trường hợp thứ hai không giải quyết được bằng kiên nhẫn của cha mẹ.
Nếu thấy con gặp khó kéo dài ở một mảng cụ thể (đọc, viết, tính toán, giữ chú ý) dù đã được hỗ trợ đúng cách, hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm trước, rồi cân nhắc đưa con đi khám ở khoa tâm lý hoặc khoa nhi của bệnh viện có chuyên môn về phát triển. Đi khám không phải dán nhãn cho con. Nó giúp cha mẹ biết con cần kiểu giúp nào, và thôi trách con vì một điều con không cố ý.
Điều cần tránh nhất là những chữ "lười", "ngu", "chậm" bật ra lúc bực. Trẻ nhớ chúng lâu hơn mọi bài toán.
Góc nhìn hôm nay: một buổi tối mẫu để thử
Muốn thay đổi, đừng sửa hết một lúc. Thử một tuần với khung đơn giản sau:
- Sau bữa tối, con nghỉ mười lăm phút rồi tự ngồi vào bàn. Cha mẹ không nhắc quá một lần.
- Con tự xếp thứ tự các bài. Cha mẹ hỏi: "Con định làm bài nào trước?"
- Cha mẹ làm việc riêng gần đó, đọc sách, gấp quần áo. Con gọi mới đến.
- Khi đến, dùng câu hỏi trước, giảng sau. Kẹt quá mười lăm phút thì đánh dấu.
- Hết giờ thì dừng, dù chưa xong. Nói với con một điều con làm được tốt hôm nay, cụ thể ("con đọc đề kỹ hơn hôm qua").
Cuối tuần, hỏi con thấy thế nào. Trẻ thường nói rất thật. Nếu muốn đọc thêm về cách cha mẹ dạy con bình tĩnh ở lứa nhỏ hơn, những bài về kỷ luật tích cực trong hệ có sẵn; ở đây chỉ bàn chuyện ngồi cạnh con trước trang vở.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ngồi kèm con suốt buổi làm bài tập không?
Không cần, và nhiều khi không nên. Nghiên cứu cho thấy can thiệp liên tục không làm trẻ học tốt hơn, còn dễ làm trẻ phụ thuộc. Cha mẹ ở gần, giúp khi con gọi và kiểm tra cuối buổi là đủ với phần lớn trẻ tiểu học.
Kèm con học hay bị nổi nóng thì làm sao?
Dời giờ học sớm hơn, chia việc kèm cho người ít mệt hơn trong nhà, và đặt luật dừng khi một bài kẹt quá lâu. Khi thấy mình bắt đầu gắt, rời bàn vài phút rồi quay lại. Lỡ quát thì xin lỗi con ngắn gọn.
Có nên làm hộ bài cho con để kịp giờ ngủ không?
Nên tránh. Làm hộ thì bài xong nhưng con không hiểu, cô giáo cũng không biết con kẹt ở đâu. Tốt hơn là để con làm phần làm được, ghi chú chỗ chưa làm được để hỏi cô hôm sau.
Bố mẹ dốt Toán có nên kèm con học Toán không?
Nếu cha mẹ hay lo âu với Toán, một nghiên cứu của Đại học Chicago năm 2015 cho thấy việc giúp bài Toán thường xuyên có thể truyền sự lo âu sang con. Khi đó nên để người khác kèm môn này, còn mình giữ vai động viên, hỏi con kể lại cách làm.
Khi nào nên lo con có khó khăn học tập?
Khi con gặp khó kéo dài nhiều tháng ở một mảng cụ thể như đọc, viết, tính toán hay giữ chú ý, dù đã được hỗ trợ đúng cách. Hãy trao đổi với giáo viên trước, rồi cân nhắc đưa con khám ở khoa tâm lý hoặc nhi của bệnh viện có chuyên môn.
