Khi nói chuyện với người nói lắp hay người nói chậm, cách tôn trọng nhất là chờ họ nói xong bằng chính lời của họ: giữ ánh mắt tự nhiên, không nói hộ, không khuyên "nói chậm thôi", không tỏ ra sốt ruột. Phần lớn người nói lắp cho biết điều làm họ khó chịu nhất không phải là tiếng lắp, mà là phản ứng của người nghe. Sự kiên nhẫn của người nghe làm cuộc nói chuyện dễ hơn cho cả hai bên.
Nói lắp là gì, có phổ biến không
Nói lắp (còn gọi là cà lăm) là rối loạn về độ trôi chảy của lời nói. Người nói biết rõ mình muốn nói gì, nhưng lời bị vấp: lặp âm đầu ("c-c-cái này"), kéo dài âm ("mmmmẹ"), hoặc tắc hẳn, miệng mở mà tiếng không ra. Đôi khi kèm theo chớp mắt, căng cơ mặt, gõ chân, là những cách cơ thể cố đẩy chữ ra.
Các tổ chức chuyên ngành thường nêu: khoảng 5% trẻ em trải qua một giai đoạn nói lắp, phần nhiều xuất hiện trong khoảng 2 đến 5 tuổi khi ngôn ngữ phát triển nhanh; phần lớn trẻ hết dần, có hoặc không cần can thiệp. Ở người lớn, tỉ lệ còn khoảng 1%, và nam nhiều hơn nữ vài lần. Như vậy, trong một công ty trăm người, rất có thể có một người đang sống chung với nói lắp.
Điều quan trọng cần biết: nói lắp không phải do lo lắng, không phải do kém thông minh, không phải do cha mẹ nuôi dạy sai. Nghiên cứu hiện nay cho thấy nó liên quan tới cách não điều phối lời nói, có yếu tố di truyền. Lo lắng có thể làm tiếng lắp nặng hơn, nhưng không phải nguyên nhân gốc.
Những người nói chậm khác cần ta chờ
Không chỉ người nói lắp. Trong đời thường có nhiều người cần thêm thời gian để nói hết ý:
| Ai | Vì sao nói chậm | Người nghe nên làm |
|---|---|---|
| Người nói lắp | Lời bị vấp, tắc ở một số âm | Chờ, giữ ánh mắt, không nói hộ |
| Người sau tai biến mạch máu não | Có thể bị mất ngôn ngữ (aphasia), khó tìm chữ | Hỏi câu ngắn, có thể trả lời có/không, cho thêm thời gian |
| Người cao tuổi | Phản xạ chậm hơn, nghe kém, cần thời gian nhớ chữ | Nói rõ, ngồi đối diện, không giục |
| Người đang học tiếng Việt | Phải dịch trong đầu, tìm từ | Không sửa từng lỗi, đoán ý và hỏi lại nhẹ nhàng |
| Người đang xúc động | Vừa nói vừa nén khóc, nén giận | Im lặng chờ, có khi chỉ cần đưa cốc nước |
| Trẻ nhỏ đang tập diễn đạt | Vốn từ còn ít, ý thì nhiều | Ngồi ngang tầm mắt, chờ con nói hết |
Điểm chung: họ đều biết mình muốn nói gì. Thứ họ cần là người nghe đủ kiên nhẫn để lời đi hết đường của nó.
Những phản ứng tưởng tốt mà làm khó người nói
Người nghe thường muốn giúp. Nhưng nhiều cách "giúp" lại làm người nói lắp thấy bị coi thường hoặc căng thẳng hơn:
- Nói hộ chữ. Người kia đang tắc ở chữ "thứ Năm", ta nói luôn "thứ Năm à?". Nếu đoán sai, họ phải sửa lại, càng mệt. Nếu đoán đúng, họ vẫn mất quyền nói câu của mình.
- Khuyên "bình tĩnh", "thở sâu", "nói chậm thôi". Người nói lắp đã nghe những câu này cả đời. Chúng ngầm bảo rằng họ đang làm sai một việc đơn giản.
- Nhìn đi chỗ khác. Ý tốt là để họ đỡ ngại, nhưng người nói thường đọc thành "người này đang xấu hổ thay mình" hoặc "người này mất hứng rồi".
- Cười, đùa, nhại lại. Dù vô tình hay thân mật, đây là thứ để lại vết lâu nhất.
- Tỏ ra sốt ruột. Gõ ngón tay, liếc đồng hồ, ừ hữ liên tục để giục.
Một nghịch lý đáng nhớ: càng cảm thấy bị giục, người nói lắp càng dễ tắc hơn. Sự sốt ruột của người nghe tự nó làm cuộc nói chuyện dài thêm.
Cách nghe giúp được người nói lắp
Các hiệp hội người nói lắp ở nhiều nước đưa ra lời khuyên gần giống nhau. Có thể tóm lại như sau:
- Giữ ánh mắt tự nhiên, như khi nói chuyện với bất kỳ ai. Không nhìn chằm chằm, không né đi.
- Chờ hết câu. Để người kia tự nói xong chữ đang tắc. Vài giây trôi qua có thể thấy dài với mình, nhưng là bình thường với họ.
- Nghe nội dung, không nghe cách nói. Trả lời đúng điều họ nói, như mọi cuộc trò chuyện khác.
- Nói với nhịp thong thả của chính mình. Không phải để làm mẫu, mà vì nhịp chung chậm lại thì cả hai đều đỡ áp lực.
- Nếu không nghe rõ, cứ hỏi lại. "Xin lỗi, anh nói lại chỗ này giúp em." Giả vờ hiểu còn tệ hơn hỏi lại.
- Hỏi thẳng nếu chưa biết nên làm gì. "Khi anh bị tắc, anh muốn em chờ hay muốn em đoán giúp?" Mỗi người một khác, và hầu hết đều quý câu hỏi này.
Khi nghe điện thoại, gọi đồ, phỏng vấn
Có những tình huống đặc biệt khó với người nói lắp vì không có nét mặt hỗ trợ hoặc có áp lực thời gian.
Điện thoại
Một khoảng im lặng ở đầu dây bên kia không có nghĩa là máy hỏng hay người gọi đùa. Nhiều người nói lắp kể chuyện bị cúp máy vì tắc ở câu chào. Nếu bạn làm tổng đài, lễ tân, bán hàng qua điện thoại, hãy chờ thêm vài giây trước khi nói "alô, alô".
Quầy gọi đồ
Người nói lắp hay chọn món dễ nói thay vì món mình thích, vì sợ tắc ở tên món. Nhân viên kiên nhẫn chờ, không gợi ý dồn dập, là đã giúp rất nhiều.
Phỏng vấn xin việc, thuyết trình
Người tuyển dụng nên chấm nội dung câu trả lời, không chấm độ trôi chảy, trừ khi công việc thật sự đòi hỏi điều đó. Có người nói lắp chọn nói trước ngay từ đầu: "Tôi có nói lắp, nên đôi lúc sẽ cần thêm vài giây." Một câu như vậy làm không khí nhẹ đi, và người nghe nên đáp lại đơn giản: "Không sao, cứ thoải mái."
Nói lắp trong văn hoá và trị liệu
Bộ phim The King's Speech (2010) kể chuyện vua George VI của Anh tập nói cùng một nhà trị liệu ngôn ngữ, đã làm nhiều người lần đầu hình dung được nói lắp nặng nề thế nào. Từ năm 1998, ngày 22 tháng 10 hằng năm được nhiều tổ chức trên thế giới lấy làm Ngày Nhận thức về Nói lắp Quốc tế.
Trị liệu hiện nay không hứa "chữa khỏi" ở người lớn, mà giúp kiểm soát lời nói tốt hơn và bớt sợ nói. Ở Việt Nam, có thể tìm tới chuyên viên âm ngữ trị liệu tại khoa phục hồi chức năng của các bệnh viện lớn, hoặc khoa tai mũi họng, nhi khoa với trẻ em. Với trẻ nhỏ mới nói lắp, cha mẹ nên hỏi bác sĩ nếu tình trạng kéo dài quá sáu tháng, có tắc nặng, căng cơ mặt, hoặc con bắt đầu sợ nói.
Góc nhìn hôm nay: tập chịu được vài giây im lặng
Nghe người nói lắp cần một kỹ năng mà người hiện đại ít luyện: chịu được khoảng lặng mà không lấp đầy. Có thể tập ngay hôm nay với bất kỳ ai. Lần tới khi một người dừng lại giữa câu để tìm chữ, đừng nói hộ. Đếm thầm đến ba và chờ. Phần lớn lần, họ sẽ tìm được chữ hay hơn chữ mình định đoán.
Đó cũng là cách nghe người già, người ốm, người đang buồn. Một khi đã quen chờ, ta nhận ra những câu đáng nghe nhất thường đến sau một khoảng ngập ngừng.
Câu hỏi thường gặp
Nói lắp có chữa được không?
Nhiều trẻ nhỏ nói lắp hết dần khi lớn, có hoặc không cần can thiệp. Ở người lớn, trị liệu ngôn ngữ thường không hứa chữa khỏi hẳn, mà giúp kiểm soát lời nói tốt hơn và bớt sợ giao tiếp. Nên tìm chuyên viên âm ngữ trị liệu ở khoa phục hồi chức năng của bệnh viện.
Có nên nói hộ khi người nói lắp bị tắc chữ không?
Thường là không nên. Nói hộ làm người kia mất quyền nói câu của mình, và nếu đoán sai họ phải sửa lại, càng mệt. Nếu không chắc, có thể hỏi thẳng họ muốn mình chờ hay muốn mình đoán giúp.
Nói lắp có phải do lo lắng hay kém thông minh không?
Không. Nghiên cứu cho thấy nói lắp liên quan tới cách não điều phối lời nói và có yếu tố di truyền. Lo lắng có thể làm tiếng lắp nặng hơn, nhưng không phải nguyên nhân gốc, và nói lắp không liên quan tới trí thông minh.
Bao nhiêu người bị nói lắp?
Các tổ chức chuyên ngành thường nêu khoảng 5% trẻ em trải qua một giai đoạn nói lắp, phần lớn hết dần. Ở người lớn, tỉ lệ khoảng 1%, nam nhiều hơn nữ. Ngày 22 tháng 10 hằng năm là Ngày Nhận thức về Nói lắp Quốc tế.
Trẻ nói lắp khi nào cần đi khám?
Nên hỏi bác sĩ khi trẻ nói lắp kéo dài quá sáu tháng, tắc nặng, căng cơ mặt khi nói, hoặc bắt đầu sợ nói, tránh nói. Ở nhà, cha mẹ nên chờ con nói hết, không bắt con nói lại hay "nói chậm thôi".
