Con tuổi mới lớn ít kể chuyện với cha mẹ là bình thường, và cách hiệu quả nhất để con mở lời không phải là hỏi nhiều hơn mà là có mặt nhiều hơn, đúng lúc, và không biến mỗi lần con kể thành một buổi giảng. Nghiên cứu cho thấy cha mẹ biết về đời sống của con chủ yếu nhờ con tự kể, không nhờ tra hỏi hay theo dõi. Vì vậy sự kiên nhẫn ở đây là kiên nhẫn chờ, và làm cho việc kể trở nên dễ dàng.
Cửa phòng đóng không có nghĩa là con đóng lòng
Đứa trẻ từng líu lo kể chuyện lớp suốt bữa cơm, bước sang mười hai, mười ba tuổi bỗng trả lời bằng một chữ "bình thường". Về nhà là vào phòng, cửa khép. Nhiều cha mẹ hoảng, nghĩ con giấu chuyện gì đó, hoặc nghĩ mình đã mất con.
Phần lớn trường hợp, đó là một bước phát triển. Tuổi dậy thì là lúc trẻ tập tách mình ra khỏi cha mẹ để thành một người riêng. Bạn bè trở nên quan trọng hơn. Trẻ nhạy với ánh nhìn của người khác, sợ bị đánh giá. Vùng não lo kiểm soát xung động và cân nhắc hậu quả còn đang hoàn thiện, kéo dài tới khoảng giữa tuổi hai mươi, trong khi cảm xúc thì dâng mạnh. Con cần một khoảng riêng để tự xếp lại mình.
Cái phòng đóng cửa vì vậy không phải bức tường, mà giống một cái kén. Việc của cha mẹ không phải phá kén, mà là ở gần, để khi con bước ra thì có người.
Nghiên cứu Kerr và Stattin: cha mẹ biết nhờ con kể
Năm 2000, hai nhà tâm lý học Thuỵ Điển Margaret Kerr và Håkan Stattin công bố một nghiên cứu làm thay đổi cách nhìn về việc "giám sát" con tuổi teen. Trước đó, người ta cho rằng cha mẹ càng hỏi han, kiểm tra nhiều thì càng biết con đang làm gì và con càng ít sa ngã. Khi tách riêng các nguồn thông tin, hai ông bà thấy phần lớn hiểu biết của cha mẹ về con đến từ việc con tự nguyện kể. Tra hỏi và đặt luật kiểm soát đóng góp ít hơn nhiều.
Điều đó dẫn tới một câu hỏi thực tế: trẻ kể khi nào? Các nghiên cứu sau cho thấy trẻ kể nhiều hơn khi cảm thấy cha mẹ đón nhận, không phản ứng thái quá, và khi có thói quen trò chuyện ấm áp từ trước. Trẻ giấu nhiều hơn khi mỗi lần kể là một lần bị mắng hoặc bị cấm.
Nói cách khác, cánh cửa mở hay đóng phụ thuộc nhiều vào những gì xảy ra sau khi con kể, chứ không phải những câu hỏi trước đó.
Những lúc con dễ mở lời nhất
Ai nuôi con tuổi teen cũng nhận ra: hỏi thẳng "hôm nay ở trường thế nào" lúc con vừa về thì hiếm khi được câu trả lời. Còn lúc mười giờ đêm, khi mẹ đang rửa bát, con lại tự lò dò xuống bếp và bắt đầu kể. Có những khoảnh khắc thuận hơn hẳn:
| Khoảnh khắc | Vì sao dễ nói | Cha mẹ nên làm gì |
|---|---|---|
| Ngồi cạnh nhau trên xe, trên đường | Không phải nhìn thẳng vào mắt nhau, có điểm kết thúc rõ | Tắt bớt nhạc, đừng nghe điện thoại, để khoảng lặng |
| Cùng làm việc tay chân: nấu ăn, rửa xe, tưới cây | Tay bận, câu chuyện tự nhiên, không giống cuộc thẩm vấn | Rủ con làm cùng, không đặt câu hỏi nặng ngay |
| Đêm muộn trước giờ ngủ | Trẻ tuổi này thường thức khuya hơn, đầu óc mở hơn | Nếu được, nán lại thêm mười phút dù mình buồn ngủ |
| Sau một chuyện vui chung: xem phim, đi ăn | Không khí nhẹ, có sẵn chủ đề để bắt đầu | Hỏi con nghĩ gì về bộ phim, đừng chuyển sang điểm số |
| Khi con đang nhắn tin với cha mẹ | Có thời gian nghĩ, đỡ ngại khi viết hơn nói | Trả lời ngắn, nhẹ nhàng, để chuyện lớn nói trực tiếp sau |
Điểm chung của những khoảnh khắc này là áp lực thấp. Không ai phải ngồi đối diện chờ đợi một lời thú nhận.
Khi con bắt đầu kể: đừng làm tắt câu chuyện
Lúc con mở lời là lúc cần kiên nhẫn nhất, vì cha mẹ thường không nhịn được mà nhảy vào. Có bốn phản xạ hay làm câu chuyện tắt ngúm:
- Giảng ngay. Con vừa kể bạn trốn học, mẹ đã nói một tràng về tác hại. Lần sau con sẽ không kể nữa.
- Hoảng ngay. Con nhắc tới một chuyện đáng lo, cha mẹ phản ứng mạnh, cấm đoán tức thì. Con học được rằng kể là có chuyện.
- Sửa cảm xúc. "Có thế mà cũng buồn." Với con, chuyện đó lớn. Gạt đi là bảo con rằng cảm xúc của con không đáng.
- Kể chuyện của mình. "Hồi bố bằng tuổi con..." Đôi khi có ích, nhưng thường nên để sau, khi con đã nói xong.
Thay vào đó, những câu ngắn giữ cho câu chuyện tiếp tục: "Rồi sao nữa?", "Thế con thấy thế nào?", "Nghe khó chịu thật." Nếu thật sự cần góp ý, hãy hỏi trước: "Con muốn bố mẹ chỉ nghe, hay muốn nghe ý kiến?" Câu hỏi đó cho con quyền chọn, và tuổi này rất cần cảm giác được chọn.
Im lặng cũng là một cách có mặt
Không phải ngày nào con cũng kể. Có những tuần con chỉ ăn cơm, chào, rồi về phòng. Cha mẹ có thể vẫn giữ được kết nối mà không cần lời:
- Gõ cửa trước khi vào phòng con. Một việc nhỏ cho thấy mình tôn trọng khoảng riêng của con.
- Để sẵn một đĩa hoa quả, một cốc sữa nóng khi con học khuya. Không cần nói gì.
- Nhớ những chuyện nhỏ con từng kể: tên bạn thân, ban nhạc con thích, môn con sợ. Hỏi lại đúng lúc cho con thấy mình đã nghe.
- Giữ một vài nếp chung không bàn chuyện học: bữa sáng cuối tuần, một buổi đi bộ.
Sự kiên nhẫn ở đây không phải chờ con "trở lại như xưa". Con sẽ không như xưa, con lớn lên. Điều cần giữ là con vẫn biết nhà là chỗ an toàn để quay về.
Khi im lặng là dấu hiệu cần lo
Kiên nhẫn chờ không có nghĩa là bỏ qua mọi dấu hiệu. Có những thay đổi vượt quá chuyện "tuổi mới lớn" và cần người lớn hành động:
- Thu mình kéo dài nhiều tuần, bỏ cả bạn bè, bỏ những việc từng thích.
- Ngủ, ăn thay đổi rõ, sút cân, mệt mỏi liên tục.
- Nói những câu về cái chết, về việc mình là gánh nặng, có dấu hiệu tự làm đau.
- Sợ đến trường đột ngột, có vết thương không rõ lý do, có thể bị bắt nạt hay bị đe doạ trên mạng.
Gặp những dấu hiệu đó, đừng chờ con tự kể. Hãy nói chuyện thẳng, nhẹ nhàng, liên hệ giáo viên chủ nhiệm, và đưa con tới khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 miễn phí, có thể gọi để được tư vấn. Khi có nguy hiểm trước mắt, gọi cấp cứu 115. Những chuyện mâu thuẫn cãi vã giữa cha mẹ và con tuổi này là một đề tài riêng; ở đây chỉ bàn phần chờ đợi và lắng nghe.
Góc nhìn hôm nay: ba việc làm được ngay tuần này
- Tìm một khoảnh khắc ngồi cạnh. Đưa con đi học thêm, đi chợ cùng, nấu một món. Đừng đặt câu hỏi lớn, chỉ ở đó.
- Lần tới con kể, đếm thầm đến năm trước khi phản ứng. Năm giây đủ để câu giảng chưa kịp bật ra.
- Kết thúc mỗi lần con kể bằng một câu cảm ơn. "Cảm ơn con đã kể với mẹ." Câu này làm lần sau dễ hơn.
Kết quả sẽ không đến trong một tuần. Có khi phải vài tháng con mới tự xuống bếp lúc đêm muộn để kể chuyện. Nhưng chính những tháng chờ đó là lúc con đang thử xem cha mẹ có còn là chỗ an toàn hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con tuổi dậy thì ít nói chuyện với bố mẹ?
Tuổi dậy thì là lúc trẻ tập tách mình thành một người riêng, coi trọng bạn bè và rất sợ bị đánh giá. Ít kể chuyện với cha mẹ phần lớn là bình thường. Điều cần lo là khi con thu mình kéo dài, bỏ cả bạn bè và những việc từng thích.
Làm sao để con tuổi teen chịu tâm sự?
Tạo những khoảnh khắc áp lực thấp như ngồi cạnh nhau trên xe, cùng nấu ăn, trò chuyện đêm muộn. Khi con kể, nghe hết, đừng giảng hay hoảng ngay. Nghiên cứu của Kerr và Stattin cho thấy cha mẹ biết về con chủ yếu nhờ con tự kể, không nhờ tra hỏi.
Có nên kiểm tra điện thoại của con tuổi mới lớn không?
Kiểm tra lén thường làm mất lòng tin, và khi con phát hiện, con sẽ giấu kỹ hơn. Với trẻ lớn, thoả thuận công khai về giờ dùng máy và an toàn trên mạng hiệu quả hơn. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm như bị đe doạ, bị dụ dỗ, cha mẹ cần nói thẳng với con và tìm hỗ trợ.
Con đóng cửa phòng suốt ngày có sao không?
Muốn có không gian riêng là nhu cầu bình thường ở tuổi này. Hãy gõ cửa trước khi vào và giữ vài nếp sinh hoạt chung. Chỉ nên lo khi đi kèm các dấu hiệu như ngủ, ăn thay đổi rõ, buồn bã kéo dài hoặc nói về cái chết.
Khi nào cần đưa con tuổi teen đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi con buồn bã, thu mình kéo dài nhiều tuần, có dấu hiệu tự làm đau, nói về cái chết hoặc sợ đến trường đột ngột. Hãy đưa con tới khoa tâm lý hoặc tâm thần của bệnh viện. Có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn.
