Hồi phục sau chấn thương cần kiên nhẫn vì mô trong cơ thể lành theo những nhịp chậm hơn cảm giác của mình: hết đau không có nghĩa là đã lành, và nhiều loại mô như gân, dây chằng, xương cần hàng tuần đến hàng tháng để chắc lại. Quay lại vận động mạnh quá sớm là nguyên nhân hay gặp của chấn thương tái phát. Kiên nhẫn ở đây không phải nằm chờ, mà là đi đúng nhịp theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng.
Lành là một quá trình nhiều giai đoạn
Dù là bong gân cổ chân, rách cơ đùi hay gãy xương, quá trình lành thương của mô mềm thường được mô tả qua ba giai đoạn chồng lên nhau:
- Viêm — vài ngày đầu. Sưng, nóng, đỏ, đau. Nghe thì xấu nhưng đây là lúc cơ thể dọn dẹp mô hỏng và gọi các tế bào sửa chữa đến.
- Sửa chữa — vài tuần tiếp theo. Mô mới được đắp vào chỗ tổn thương, nhưng còn lộn xộn, chưa chắc.
- Tái cấu trúc — nhiều tháng, có khi hơn một năm. Mô mới được sắp xếp lại theo hướng chịu lực, dần chắc như trước — hoặc gần như trước.
Cái bẫy nằm ở giữa giai đoạn hai và ba. Lúc ấy cơn đau đã giảm nhiều, đi lại được, mình thấy "khỏi rồi". Nhưng mô mới vẫn yếu hơn mô cũ. Đau là tín hiệu tốt của giai đoạn đầu; về sau, đau giảm nhanh hơn sức chịu lực tăng.
Mỗi loại mô một nhịp
| Loại mô | Nhịp lành (tương đối) | Vì sao | Lưu ý thường gặp |
|---|---|---|---|
| Da, niêm mạc | Nhanh | Nhiều mạch máu, tế bào tái tạo nhanh | Vết khâu lành ngoài da trước khi lớp dưới chắc |
| Cơ | Tương đối nhanh | Máu nuôi dồi dào | Rách cơ hay tái phát nếu quay lại chạy, sút sớm |
| Xương | Nhiều tuần đến vài tháng | Can xương hình thành rồi mới cứng lại | Liền trên phim chưa phải là chịu lực được như cũ |
| Gân, dây chằng | Chậm, thường nhiều tháng | Ít mạch máu | Dễ nghĩ đã khỏi khi hết sưng |
| Sụn khớp | Rất chậm, có khi không lành hoàn toàn | Gần như không có mạch máu | Cần chuyên khoa theo dõi lâu dài |
Thời gian cụ thể khác nhau rất nhiều theo mức độ chấn thương, tuổi, sức khoẻ nền, việc có phẫu thuật hay không. Chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới cho được mốc thời gian cho trường hợp của mình.
Quay lại sớm: cái giá của sự nóng vội
Ví dụ hay được nhắc trong y học thể thao là đứt dây chằng chéo trước ở gối — chấn thương quen thuộc của người đá bóng, chơi bóng rổ. Một nghiên cứu theo dõi vận động viên ở Na Uy của Grindem và cộng sự (2016) thấy những người quay lại thi đấu các môn đòi hỏi xoay gối trước khoảng 9 tháng sau phẫu thuật có tỉ lệ tái chấn thương cao hơn rõ rệt; mỗi tháng chờ thêm (tới mốc đó) đi kèm rủi ro thấp hơn. Ngoài thời gian, việc đạt các bài kiểm tra sức cơ, chức năng gối trước khi quay lại cũng quan trọng.
Bài học không chỉ dành cho vận động viên. Người lớn tuổi gãy xương đi lại sớm không đúng cách dễ ngã lại. Người đau lưng cố bê vác nặng ngay khi đỡ đau hay đau lại. Người bị bong gân cổ chân không tập phục hồi thăng bằng dễ lật cổ chân nhiều lần sau đó.
Phần khó nhất thường là tâm lý
Bực vì cơ thể không nghe lời
Một người quen chạy mười cây số bỗng phải tập co duỗi gối từng chút một. Một người quen tự lo mọi việc bỗng phải nhờ con cháu đưa đi vệ sinh. Cảm giác bất lực, bực bội, xấu hổ là rất thường gặp. Có người còn thấy mất một phần con người mình — "mình không còn là người chạy bộ nữa".
Ngày tốt, ngày xấu
Hồi phục hiếm khi đi thẳng. Có hôm đỡ hẳn, hôm sau lại đau hơn sau một buổi tập hơi nhiều, hay thời tiết thay đổi. Người không biết trước dễ hoảng: "lại hỏng rồi". Thực tế, nhìn theo tuần và theo tháng mới thấy xu hướng.
Sợ đau lại
Ngược với người nóng vội là người sợ vận động sau chấn thương, giữ khớp bất động quá lâu vì sợ. Điều này cũng làm hồi phục chậm, vì nhiều mô cần được vận động đúng mức để lành tốt. Kiên nhẫn đúng là không vội, nhưng cũng không đứng im.
Cách đi đúng nhịp
- Hỏi mốc cụ thể. Hỏi bác sĩ, chuyên viên phục hồi chức năng: khi nào được chống chân, khi nào được chạy nhẹ, khi nào được chơi lại. Có mốc rõ thì dễ chờ hơn là chờ mông lung.
- Đặt mục tiêu theo việc làm được, không theo ngày. "Gập gối được thêm vài độ", "đứng một chân được ba mươi giây" — những mục tiêu nhỏ này cho mình thấy tiến bộ trong lúc chưa được làm điều mình muốn.
- Ghi nhật ký hồi phục. Mỗi tuần ghi mình làm được gì, đau mức nào. Một tháng sau đọc lại sẽ thấy đã đi xa thế nào, dù từng ngày có vẻ không đổi.
- Làm bài tập ở nhà đều đặn. Phần lớn hồi phục diễn ra giữa các buổi gặp chuyên viên, không phải trong buổi gặp.
- Giữ vận động những phần không bị thương theo hướng dẫn, để giữ sức và tinh thần.
- Ngủ đủ, ăn đủ bữa. Cơ thể cần nghỉ và cần nguyên liệu để sửa chữa; chế độ ăn cụ thể nên hỏi bác sĩ, nhất là người có bệnh nền.
Những thói quen dễ làm hỏng hồi phục
- Tự tháo bột, tháo nẹp sớm vì ngứa, vì vướng, vì thấy đỡ đau.
- Đắp, bó thuốc không rõ nguồn lên vết thương hở hay chỗ gãy xương thay vì đi khám; có thể gây nhiễm trùng hoặc làm xương liền lệch.
- Bỏ buổi tái khám khi thấy ổn.
- So với người khác. "Bạn mình mổ cùng loại mà ba tháng đã đá bóng" — mỗi cơ thể, mỗi ca mổ, mỗi mức tổn thương một khác.
- Tập quá sức để bù những tuần nghỉ.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
Kiên nhẫn chờ lành không có nghĩa là chịu đựng mọi dấu hiệu. Những trường hợp sau cần đi khám sớm, không đợi đến hẹn:
- Sưng, nóng, đỏ tăng dần, chảy dịch ở vết mổ, kèm sốt.
- Tê bì, lạnh, tím ở ngón tay chân phía dưới chỗ bó bột hay băng.
- Bắp chân sưng, đau, căng sau thời gian nằm lâu hay bó bột chân; khó thở, đau ngực đột ngột — gọi cấp cứu 115.
- Đau tăng dữ dội, không giảm khi nghỉ.
Người nhà cũng cần kiên nhẫn
Với người cao tuổi gãy xương hay người mới mổ, hồi phục là chuyện của cả nhà. Người chăm sóc dễ sốt ruột khi thấy ông bà tập mãi chưa đi được, hoặc lo quá mà làm thay mọi việc. Cả hai đều không giúp. Hỏi chuyên viên phục hồi chức năng xem người bệnh nên tự làm những gì, người nhà hỗ trợ đến đâu, và khen những tiến bộ nhỏ: hôm nay tự đứng dậy được, hôm nay đi được ra cửa.
Trong lúc chờ, hãy để ý cả tinh thần người bệnh. Buồn chán, mất ngủ, không muốn tập kéo dài là điều nên nói với bác sĩ, vì tâm trạng ảnh hưởng thật đến hồi phục.
Câu hỏi thường gặp
Hết đau có phải là chấn thương đã lành chưa?
Chưa chắc. Cơn đau thường giảm nhanh hơn sức chịu lực của mô mới. Ở giai đoạn tái cấu trúc, có thể kéo dài nhiều tháng, mô vẫn yếu hơn trước dù đã hết đau. Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng trước khi vận động mạnh lại.
Vì sao gân và dây chằng lâu lành hơn cơ?
Gân và dây chằng có ít mạch máu nuôi hơn cơ, nên quá trình sửa chữa chậm hơn, thường tính bằng nhiều tháng. Đây là lý do chấn thương dây chằng, gân hay tái phát nếu quay lại vận động mạnh khi mới hết sưng đau.
Đứt dây chằng chéo trước bao lâu thì chơi thể thao lại được?
Tuỳ từng ca và do bác sĩ quyết định. Một nghiên cứu ở Na Uy năm 2016 thấy quay lại các môn xoay gối trước khoảng 9 tháng sau mổ đi kèm tỉ lệ tái chấn thương cao hơn. Ngoài thời gian, cần đạt các bài kiểm tra sức cơ và chức năng gối.
Làm sao để không nản khi hồi phục chậm?
Hỏi rõ các mốc với bác sĩ, đặt mục tiêu nhỏ theo việc làm được, ghi nhật ký hồi phục hằng tuần và nhìn xu hướng theo tháng thay vì từng ngày. Có ngày tốt ngày xấu là bình thường. Buồn chán kéo dài nên nói với bác sĩ.
Khi nào cần đi khám ngay trong lúc hồi phục?
Khi vết mổ sưng nóng đỏ tăng kèm sốt, ngón tay chân tê lạnh tím dưới chỗ bó bột, bắp chân sưng đau sau thời gian bất động, hoặc đau tăng dữ dội không giảm khi nghỉ. Khó thở, đau ngực đột ngột thì gọi cấp cứu 115.
