Hangry là gì: đói thì dễ cáu có thật không, nghiên cứu nói gì

"Hangry" — đói đến phát cáu — có thật ở mức đáng để ý: vài nghiên cứu theo dõi người thật trong đời thường cho thấy lúc đói hơn thì người ta thấy cáu kỉnh, bực bội hơn. Bằng chứng còn từ những nghiên cứu nhỏ nên chỉ nên gọi là "gợi ý", không phải định luật, nhưng nó đủ để áp dụng một mẹo rất đời: đừng bàn chuyện khó, đừng cãi nhau khi bụng đang rỗng.

Chữ "hangry" từ đâu ra

"Hangry" là chữ ghép từ hungry (đói) và angry (giận) trong tiếng Anh, dùng trong lời nói thường ngày từ lâu rồi mới được các từ điển lớn ghi nhận vào khoảng cuối thập niên 2010. Tiếng Việt không có một chữ gọn như thế, nhưng người Việt biết hiện tượng này rất rõ: "đói thì dễ cáu", "bụng đói thì đầu gắt", hay đơn giản là câu mẹ hay nói khi con mè nheo lúc chiều tối: "đói rồi đấy, ăn đi rồi nói".

Câu hỏi thú vị không phải là đói có làm người ta khó chịu không — ai cũng biết là có — mà là cái khó chịu đó có biến thành giận người khác không, và vì sao.

Nghiên cứu nói gì

Theo dõi người thật ba tuần

Nghiên cứu hay được nhắc nhất là của Swami và cộng sự, đăng trên tạp chí PLOS ONE năm 2022. Khoảng 64 người lớn ở Trung Âu được nhắc qua điện thoại nhiều lần mỗi ngày trong ba tuần để tự ghi mình đói đến đâu và đang thấy giận, cáu kỉnh, vui vẻ ra sao. Kết quả: những lúc đói hơn thì người ta ghi nhận mức giận và cáu kỉnh cao hơn, mức vui thấp hơn — kể cả khi đã tính tới tuổi, giới và tính cách.

Điểm mạnh của nghiên cứu là đo trong đời sống thật chứ không phải trong phòng thí nghiệm. Điểm yếu là mẫu nhỏ, chủ yếu là người châu Âu, và mọi thứ đều tự đánh giá. Nên chính nhóm tác giả cũng nói đây là bước đầu.

Đói làm thế giới trông tệ hơn

MacCormack và Lindquist (2019) làm một loạt thí nghiệm cho thấy người đang đói có xu hướng đánh giá những hình ảnh mơ hồ là tiêu cực hơn. Điều đáng chú ý: hiệu ứng này yếu đi khi người ta được hướng sự chú ý vào cảm xúc của chính mình. Nói cách khác, cái khó chịu do đói dễ "đổ" sang người khác nhất khi mình không nhận ra đó là đói.

Những nghiên cứu hay được kể nhưng cần dè dặt

• Đường huyết và vợ chồng: Bushman và cộng sự (2014) đo đường huyết của hơn trăm cặp vợ chồng mỗi tối trong ba tuần và thấy tối nào đường huyết thấp hơn thì người ta tỏ ra hung hăng hơn với bạn đời trong một phép đo bằng búp bê cắm ghim. Kết quả gây chú ý, nhưng cách đo khá lạ và là một nghiên cứu đơn lẻ.
• Thẩm phán trước giờ ăn: Danziger và cộng sự (2011) phân tích các quyết định tạm tha ở Israel và thấy tỉ lệ quyết định có lợi giảm dần trước giờ nghỉ ăn rồi tăng lại sau đó. Câu chuyện lan rất rộng, nhưng nhiều nhà nghiên cứu phản biện rằng thứ tự xét hồ sơ không ngẫu nhiên — các ca dễ bị từ chối hay rơi vào cuối phiên — nên khó kết luận là do đói.

Vì vậy, khi nghe ai nói "khoa học chứng minh đói làm thẩm phán xử nặng", hãy nhớ đó là một kết quả còn tranh cãi chứ không phải chuyện đã xong.

Vì sao đói có thể thành cáu

Các nhà nghiên cứu đưa ra vài cơ chế, có thể cùng góp phần:

• Cơ thể báo động. Khi lâu không ăn, cơ thể tiết thêm một số hormone liên quan đến căng thẳng để giữ năng lượng. Cảm giác bồn chồn, căng người có phần giống lúc bực bội.
• Đọc nhầm tín hiệu. Não không phải lúc nào cũng phân biệt rõ "mình khó chịu vì đói" với "mình khó chịu vì người kia". Nếu đúng lúc đó có ai làm phiền, cái khó chịu sẵn có dễ gán cho họ.
• Ít sức chịu đựng hơn. Khi đói, mệt, người ta có xu hướng ít kiên nhẫn với việc lặt vặt — tiếng ồn, câu hỏi lặp lại, máy chạy chậm — những thứ lúc no thì bỏ qua được.

Thường không phải đói một mình gây ra cơn giận. Nó hạ thấp ngưỡng: điều vốn chỉ làm mình hơi phiền nay đủ làm mình gắt.

Bảng: đói hay bực thật?

Dùng hiểu biết này trong nhà

Đặt tên cho nó

Chỉ cần nói ra "mình đang đói nên hơi cáu" đã giúp nhiều. Nó tách cảm giác khỏi người đối diện, và theo nghiên cứu ở trên, chính việc nhận ra trạng thái của mình làm hiệu ứng "đổ cáu sang người khác" yếu đi. Nhiều nhà có quy ước vui: ai bắt đầu gắt lúc gần trưa thì người kia hỏi "ăn chưa?" trước khi cãi.

Đừng bàn chuyện lớn lúc bụng rỗng

Tiền nong, con cái, chuyện họ hàng — những cuộc nói chuyện dễ căng — nên để sau bữa ăn chứ không phải lúc vừa đi làm về, mệt và đói. Đây là mẹo rẻ nhất để bớt cãi nhau.

Trẻ con đói chiều

Nhiều trẻ đi học về rất dễ quấy, cáu, khóc vì chuyện nhỏ. Trước khi nghĩ con "hư", hãy nghĩ con có thể chỉ đang đói và mệt sau một ngày dài. Một bữa phụ nhỏ và một khoảng nghỉ trước khi hỏi chuyện học hành thường giải quyết được nhiều hơn một bài giảng.

Người lớn tuổi trong nhà

Người già có khi ăn ít, ăn không đúng giờ và cũng có thể cáu gắt hơn khi bỏ bữa. Để ý giờ ăn của ông bà đôi khi giúp không khí trong nhà dịu hơn mà không ai cần nói gì.

Đói lâu ngày và bữa ăn đều đặn

Muốn bớt hangry, cách chắc nhất là đừng để mình đói lả. Giữ giờ ăn tương đối đều, có sẵn một bữa phụ nhỏ cho những ngày lịch kín, uống đủ nước — vì khát cũng làm người ta khó chịu và dễ nhầm với đói. Bài này không đưa thực đơn hay lượng ăn cụ thể; ai đang ăn kiêng, nhịn ăn theo chế độ hay có bệnh nền thì nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về cách sắp bữa hợp với mình.

Nhịn ăn để giảm cân mà thấy mình cáu bẳn, mất ngủ, khó tập trung kéo dài cũng là tín hiệu nên dừng lại và hỏi ý kiến chuyên môn, thay vì cố chịu.

Khi nào không chỉ là đói

Có những trường hợp cáu kỉnh khi đói là dấu hiệu cần đi khám:

• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường mà thấy run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, lú lẫn khi đói — đó có thể là hạ đường huyết, cần làm theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị; nếu lơ mơ, ngất thì gọi cấp cứu 115.
• Người không có bệnh nhưng thường xuyên choáng, run, vã mồ hôi khi đói.
• Cáu giận kéo dài cả khi đã ăn no, ngủ đủ, kèm buồn bã, mất hứng thú, khó ngủ — có thể liên quan đến trầm cảm, lo âu, nên khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện.

Bài học về kiên nhẫn

Hangry nhắc một điều đơn giản: kiên nhẫn không chỉ nằm trong đầu. Nó phụ thuộc vào cơ thể — có ăn chưa, có ngủ đủ không, có mệt không. Một người rất điềm đạm vẫn có thể gắt khi đói lả; một người nóng tính có thể bớt nóng hẳn chỉ nhờ không bỏ bữa. Trước khi trách mình thiếu kiên nhẫn, hãy kiểm tra những thứ cơ bản nhất.