Làm việc với đồng nghiệp khác thế hệ dễ hơn nhiều khi ta thôi gán mọi khác biệt cho "thế hệ". Nghiên cứu tổng hợp cho thấy khác biệt thật về thái độ làm việc giữa các thế hệ nhỏ hơn ta tưởng; phần lớn khác biệt đến từ tuổi tác, vị trí trong đời và thói quen công cụ. Kiên nhẫn ở đây là hỏi "vì sao anh ấy làm thế" thay vì nghĩ "dân 8x, 9x, Gen Z là vậy".
Nhãn thế hệ: tiện để nói, dễ làm sai
Văn phòng ngày nay có thể có bốn lớp tuổi cùng ngồi một phòng: người sinh thập niên 1960, 1970 sắp nghỉ hưu, lớp 8x đang làm quản lý, lớp 9x là nòng cốt, và Gen Z mới ra trường. Những cái nhãn như Gen X, Millennials, Gen Z được báo chí dùng rất nhiều, kèm theo định kiến: người lớn tuổi bảo thủ, người trẻ thiếu kiên nhẫn, hay nhảy việc, không chịu được áp lực.
Năm 2012, nhóm của David Costanza đăng một phân tích tổng hợp trên Journal of Business and Psychology, gom nhiều nghiên cứu về thái độ với công việc theo thế hệ: mức hài lòng, gắn bó với tổ chức, ý định nghỉ việc. Kết luận: khác biệt giữa các thế hệ nhìn chung nhỏ, và nhiều khi có thể giải thích bằng yếu tố khác. Năm 2020, Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ ra một báo cáo chuyên đề, cũng cho rằng việc chia nhân sự theo nhãn thế hệ để quản lý thiếu cơ sở vững.
Lý do nằm ở một bài toán thống kê khó tách: một người 25 tuổi khác người 55 tuổi vì tuổi (đang ở giai đoạn nào của đời), vì thời điểm (thị trường lao động năm nay thế nào), hay vì thế hệ (lớn lên trong thời nào)? Ba thứ này quấn vào nhau. Người trẻ hay nhảy việc, nhưng người trẻ ở thế hệ trước đó cũng từng hay nhảy việc khi còn trẻ.
Những khác biệt có thật, và chúng đến từ đâu
Gạt nhãn đi không có nghĩa là không có khác biệt. Chỉ là nên gọi đúng tên nguồn gốc của nó.
| Khác biệt hay gặp | Hay bị gán cho | Nguồn gốc thường gặp hơn |
|---|---|---|
| Người trẻ thích nhắn tin, người lớn thích gọi điện | Tính cách thế hệ | Thói quen công cụ, môi trường làm việc đầu tiên |
| Người trẻ muốn được phản hồi thường xuyên | "Gen Z cần được khen" | Người mới vào nghề ở mọi thời đều cần biết mình làm đúng chưa |
| Người lớn tuổi chậm với phần mềm mới | Bảo thủ | Ít cơ hội được đào tạo, đã quen quy trình cũ lâu năm |
| Người trẻ ít muốn ở lại muộn | Lười, thiếu cam kết | Giai đoạn đời: học thêm, yêu đương, làm thêm |
| Người lớn tuổi coi trọng thứ bậc, xưng hô | Cổ hủ | Chuẩn mực môi trường làm việc họ trưởng thành |
| Người trẻ hỏi "tại sao phải làm thế" | Cãi, hỗn | Muốn hiểu mục đích để làm cho đúng |
Nhìn theo cột cuối, nhiều chuyện bỗng trở nên dễ thông cảm. Và cũng dễ sửa hơn: thói quen công cụ có thể thoả thuận, đào tạo có thể bổ sung, mục đích có thể giải thích.
Kiên nhẫn với người lớn tuổi hơn mình
Người trẻ hay mất kiên nhẫn với đồng nghiệp lớn tuổi ở ba chỗ: chậm với công nghệ, hay kể "ngày xưa", và muốn làm theo cách cũ.
- Chỉ cách dùng công cụ mới bằng cách làm cùng, không làm hộ. Ngồi cạnh, để họ cầm chuột. Ghi các bước ra giấy nếu họ muốn. Tránh thở dài, tránh câu "dễ mà anh".
- Nghe "ngày xưa" như nghe dữ liệu. Trong câu chuyện cũ thường có lý do vì sao quy trình được đặt ra như vậy, có khi là bài học từ một lần sai rất đắt.
- Khi muốn đổi cách làm, đưa bằng chứng nhỏ. Thử cách mới trên một việc nhỏ, cho thấy kết quả, rồi mới đề xuất đổi rộng.
- Tôn trọng xưng hô và thứ bậc ở nơi nó là chuẩn mực. Đây không phải nhún nhường mà là nói đúng ngôn ngữ của người nghe.
Kiên nhẫn với người trẻ hơn mình
Người lớn tuổi hay mất kiên nhẫn với đồng nghiệp trẻ vì họ hỏi nhiều, đòi lý do, ít chịu làm thêm giờ, và nói thẳng.
- Coi câu hỏi "tại sao" là cơ hội. Giải thích lý do mất một phút, nhưng người hiểu lý do thì biết xử lý cả những tình huống không có trong hướng dẫn.
- Phản hồi ngắn, thường xuyên. Một câu "phần này làm tốt" hay "chỗ này sửa lại" mỗi tuần có ích hơn một buổi nhận xét dài mỗi năm.
- Tách chuyện giờ giấc với chuyện cam kết. Người về đúng giờ chưa chắc là ít cố gắng. Đánh giá bằng kết quả công việc.
- Nghe lối nói thẳng như thông tin, không như thách thức. Người trẻ lớn lên trong môi trường mạng nói chuyện ít rào đón hơn. Lời góp ý thẳng nhiều khi chính là sự tin tưởng.
Cố vấn ngược: để người trẻ dạy người lớn
Năm 1999, Jack Welch, khi đó là giám đốc điều hành của General Electric, yêu cầu hàng trăm lãnh đạo cấp cao của tập đoàn tìm một nhân viên trẻ để học về internet. Cách làm này về sau được gọi là cố vấn ngược (reverse mentoring) và được nhiều công ty áp dụng.
Điều hay của cố vấn ngược không chỉ nằm ở việc người lớn tuổi học được công nghệ. Nó đổi vai: người trẻ phải kiên nhẫn dạy, người lớn tuổi phải chịu ở vị trí người học. Hai bên đều hiểu ra cảm giác của bên kia. Một nhóm nhỏ trong phòng cũng có thể làm được: mỗi tuần một buổi ba mươi phút, người trẻ chỉ một công cụ, người lớn tuổi chia sẻ một kinh nghiệm xử lý khách hay xử lý sự cố.
Thoả thuận chung để bớt va chạm
Nhiều căng thẳng giữa các thế hệ biến mất khi nhóm nói rõ những thứ trước đây ai cũng tự hiểu theo cách riêng:
- Kênh liên lạc: việc gấp thì gọi, việc thường thì nhắn, việc cần lưu thì email.
- Giờ phản hồi: tin nhắn sau giờ làm có cần trả lời ngay không.
- Cách góp ý: góp ý riêng hay trong họp, bằng lời hay bằng văn bản.
- Thế nào là xong việc: bản nháp gửi trước hay chỉ gửi bản hoàn chỉnh.
Khi luật chơi đã rõ, người ta ít phải đoán ý nhau, và ít phải nhịn nhau. Những chuyện mâu thuẫn đã thành căng thẳng với đồng nghiệp hay với sếp là chủ đề riêng; bài này dừng ở chỗ hiểu và chịu được sự khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: thay một câu trong đầu
Lần tới khi định nghĩ "đúng là dân 9x" hay "đúng là người già", thử thay bằng câu: "Người này làm vậy có thể vì lý do gì?". Nghĩ ra ít nhất hai lý do không liên quan tới tuổi. Thói quen nhỏ đó làm mềm đi rất nhiều sự sốt ruột, và thường dẫn tới một câu hỏi thật: "Sao anh hay gọi điện thay vì nhắn?". Câu trả lời đôi khi bất ngờ, như "vì anh hay nhắn sai chính tả, ngại".
Câu hỏi thường gặp
Các thế hệ có thật sự khác nhau trong cách làm việc không?
Có khác, nhưng ít hơn ta tưởng. Phân tích tổng hợp của Costanza và cộng sự năm 2012 cho thấy khác biệt về thái độ làm việc giữa các thế hệ nhìn chung nhỏ. Nhiều khác biệt thực ra đến từ tuổi tác, giai đoạn đời và thói quen công cụ hơn là từ thế hệ.
Làm sao để làm việc tốt với đồng nghiệp lớn tuổi?
Khi chỉ công cụ mới, làm cùng thay vì làm hộ. Nghe kinh nghiệm cũ như nghe dữ liệu, vì trong đó thường có lý do của quy trình. Muốn đổi cách làm thì thử trên việc nhỏ và cho thấy kết quả trước.
Làm sao để kiên nhẫn với đồng nghiệp trẻ?
Coi câu hỏi "tại sao" là cơ hội giải thích mục đích, phản hồi ngắn và thường xuyên, và đánh giá bằng kết quả công việc thay vì giờ ngồi ở văn phòng. Lối nói thẳng của người trẻ nhiều khi là sự tin tưởng, không phải thách thức.
Cố vấn ngược là gì?
Cố vấn ngược (reverse mentoring) là cách để nhân viên trẻ hướng dẫn người lớn tuổi hoặc cấp trên, thường về công nghệ và xu hướng mới. Cách làm này nổi tiếng từ năm 1999 khi Jack Welch ở General Electric yêu cầu các lãnh đạo cấp cao học internet từ nhân viên trẻ.
Gen Z có thật sự thiếu kiên nhẫn không?
Chưa có bằng chứng vững cho thấy cả một thế hệ thiếu kiên nhẫn hơn. Người trẻ ở mọi thời thường hay đổi việc và muốn được phản hồi nhiều hơn vì đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp. Nên nhìn từng người cụ thể thay vì theo nhãn thế hệ.
