Dạy người thân lái xe hay học bơi dễ cãi nhau vì hai thứ cùng lúc: người học đang sợ, và người dạy cũng đang sợ, chỉ là không nói ra. Thêm vào đó, quan hệ vợ chồng, cha con, anh em không quen với vai thầy và trò. Cách giữ hoà khí là để người có nghề dạy phần nền tảng, người nhà chỉ kèm luyện tập, thống nhất trước tín hiệu và luật dừng, và không bao giờ phê bình khi người học còn đang ở trên xe hay dưới nước.
Vì sao dạy người nhà khó hơn dạy người lạ
Nhiều thầy dạy lái chuyên nghiệp nói đùa rằng họ dạy được cả trăm học viên, nhưng không dạy nổi vợ mình. Điều đó không lạ. Có mấy lý do khiến buổi tập trong nhà dễ thành buổi cãi nhau:
- Cả hai đều sợ. Người học sợ tai nạn, sợ chìm. Người dạy ngồi ghế phụ không có phanh, đứng trên bờ thấy người thân chới với. Nỗi sợ của người dạy thường bật ra thành tiếng quát.
- Vai trò lẫn lộn. Ở nhà là vợ chồng ngang hàng, lên xe thành thầy và trò. Lời nhắc bình thường từ thầy dạy lái nghe như mệnh lệnh khi từ chồng nói ra.
- Không có giới hạn lịch sự. Với học viên lạ, ai cũng giữ lời. Với người nhà, câu "sao ngu thế" bật ra dễ dàng hơn nhiều.
- Người dạy đã quên cảm giác người mới. Lái xe, bơi đã thành phản xạ, người dạy không còn nhớ cùng lúc phải để ý gương, côn, phanh, xi nhan khó thế nào.
- Chuyện cũ kéo vào. Một câu chê trên xe dễ gợi lại mọi bực bội tích tụ trong nhà.
Chia việc: thầy có nghề dạy nền, người nhà kèm luyện
Cách gỡ quan trọng nhất là không cố làm thầy ở phần khó nhất.
Với lái xe
Theo pháp luật giao thông đường bộ Việt Nam, người tập lái ô tô trên đường phải đi trên xe tập lái được cấp phép, có giáo viên dạy lái ngồi cạnh. Người nhà, kể cả đã có bằng lâu năm, không được thay vai giáo viên để cho người chưa có bằng cầm lái ra đường. Xe tập lái của trung tâm còn có phanh phụ ở ghế giáo viên, thứ mà xe gia đình không có. Với xe máy, cũng cần có giấy phép lái xe phù hợp với loại xe trước khi đi trên đường.
Phần người nhà làm được là giai đoạn sau khi đã có bằng: đi cùng những chuyến đầu tiên, gợi ý đường quen, cùng luyện đỗ xe ở bãi vắng. Ở giai đoạn đó, người học đã có nền, người dạy đỡ phải gồng.
Với học bơi
Đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam. Học bơi nên bắt đầu ở bể có cứu hộ, với huấn luyện viên có chứng chỉ. Người nhà đi cùng để động viên, và luyện thêm ở bể có cứu hộ khi người học đã nổi được. Không tự dạy bơi ở sông, hồ, ao, biển không có người trực, dù nước trông có vẻ nông.
Những thói quen phá hỏng buổi tập
| Người dạy hay làm | Người học cảm thấy | Thay bằng |
|---|---|---|
| Nói liên tục, nhắc mọi thứ | Ngập chỉ dẫn, không nghe được gì | Mỗi buổi tập trung một kỹ năng |
| Quát "phanh!", "dừng lại!" khi chưa cần | Giật mình, phản ứng sai | Thống nhất trước tín hiệu ngắn, bình tĩnh |
| Chê ngay khi đang lái, đang bơi | Mất tập trung, thêm sợ | Ghi nhớ, nói sau khi đã dừng hẳn |
| So sánh "hồi anh học nhanh hơn" | Bị coi thường | So với chính người học tuần trước |
| Tập lâu cho "xong một thể" | Mệt, sai nhiều dần | Buổi ngắn, dừng khi còn đang tốt |
| Tự cầm lại tay lái, bế lên bờ khi chưa cần | Không tin mình làm được | Chỉ can thiệp khi có nguy hiểm thật |
Trước buổi tập: thống nhất năm điều
- Mục tiêu buổi hôm nay. Chỉ một thứ: lùi chuồng, vào cua, nổi ngửa, thở dưới nước. Đạt được là xong.
- Chỗ tập. Bãi đỗ vắng, sân rộng, đường ít xe vào giờ thấp điểm; bể bơi phần nước nông, có cứu hộ.
- Thời lượng. Khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa. Hẹn giờ kết thúc từ trước.
- Tín hiệu. Lời nhắc ngắn, giống nhau mỗi lần: "chậm lại", "gương trái", "dừng". Không thêm cảm xúc vào giọng.
- Luật dừng. Bất kỳ ai trong hai người cảm thấy căng quá thì được nói "nghỉ", và cả hai dừng ngay, không hỏi vì sao.
Năm điều này nghe đơn giản nhưng làm thay đổi hẳn không khí. Khi mọi thứ đã được thống nhất, người dạy không phải vừa nghĩ vừa nói, người học không phải đoán ý.
Trong buổi tập: giữ giọng của mình
Kiên nhẫn trên xe hay bên bể bơi trước hết là kiên nhẫn với nỗi sợ của chính người dạy. Vài cách cụ thể:
- Thở ra dài trước khi nói. Giọng sau một hơi thở ra thường thấp và đều hơn.
- Khen cụ thể, ngay lập tức. "Đúng rồi, nhìn gương trước khi chuyển làn." Lời khen cụ thể nói cho người học biết làm gì để làm lại.
- Chê sau, chê ngắn. Khi xe đã dừng hẳn, người đã lên bờ: "Lúc nãy vào cua hơi nhanh, lần sau mình giảm tốc từ chỗ cột điện."
- Chấp nhận lỗi lặp lại. Một thao tác mới cần làm nhiều lần mới thành phản xạ. Lỗi thứ năm vẫn là bình thường.
- Nhận ra khi người học quá tải. Mắt nhìn chằm chằm, tay cứng, thở gấp. Lúc đó dừng lại nghỉ, đừng cố thêm một vòng.
Khi đã lỡ cãi nhau
Gần như nhà nào dạy nhau lái xe cũng có ít nhất một lần lớn tiếng. Điều quan trọng là xử lý sau đó:
- Dừng buổi tập ngay, không cố "tập nốt".
- Xin lỗi về lời nói, không cần tranh cãi ai đúng ai sai về kỹ thuật.
- Cân nhắc đổi người kèm: anh chị em, bạn thân, hoặc thuê thêm buổi với thầy chuyên nghiệp. Đổi người không phải thất bại, mà là chọn cách hiệu quả hơn.
Nếu buổi tập nào cũng thành cãi vã, đó là tín hiệu nên dừng vai người dạy, giữ vai người nhà. Học lái xe chỉ mất vài tháng, còn quan hệ thì dài hơn nhiều.
Góc nhìn hôm nay: tập ngồi ghế phụ mà im lặng
Một bài tập nhỏ cho người dạy: trong một chuyến đi khi người thân đã có bằng lái, tự đặt luật chỉ được nói khi có nguy hiểm thật. Ghi nhẩm những điều muốn góp ý, để nói sau khi xuống xe. Phần lớn người làm thử nhận ra hai điều. Thứ nhất, nhiều điều mình định nhắc thì người lái đã tự làm đúng. Thứ hai, chiếc xe yên tĩnh hơn hẳn, và người lái tự tin hơn hẳn. Kiên nhẫn của người dạy, nhiều khi, chỉ đơn giản là biết lúc nào không cần nói.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dạy vợ, chồng lái xe hay cãi nhau?
Vì cả hai đều sợ, người dạy ngồi ghế phụ không có phanh nên dễ quát, và quan hệ vợ chồng ngang hàng không quen với vai thầy và trò. Lời nhắc bình thường từ người nhà dễ nghe như mệnh lệnh. Chia việc và thống nhất tín hiệu trước giúp giảm căng thẳng.
Người nhà có bằng lái có được dạy người chưa có bằng lái ô tô trên đường không?
Theo pháp luật giao thông đường bộ Việt Nam, người tập lái ô tô trên đường phải đi xe tập lái được cấp phép và có giáo viên dạy lái đi kèm. Người nhà nên để trung tâm đào tạo dạy phần nền tảng, rồi kèm thêm sau khi người học đã có bằng.
Có nên tự dạy con học bơi không?
Nên cho con học bơi ở bể có cứu hộ với huấn luyện viên có chứng chỉ. Cha mẹ đi cùng để động viên và luyện thêm ở bể có cứu hộ khi con đã nổi được. Không tự dạy ở sông, hồ, ao, biển không có người trực.
Một buổi tập lái với người nhà nên kéo dài bao lâu?
Khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa, mỗi buổi tập trung một kỹ năng. Nên hẹn giờ kết thúc từ trước và dừng khi người học còn đang làm tốt, thay vì cố tới lúc cả hai mệt.
Làm sao góp ý khi người thân đang lái xe?
Trong lúc lái chỉ dùng tín hiệu ngắn đã thống nhất trước và chỉ khi cần. Các góp ý khác ghi nhớ lại, nói khi xe đã dừng hẳn, ngắn gọn và kèm cách làm cụ thể. Khen ngay khi người học làm đúng.
