Chờ người đến muộn bao lâu thì hợp lý tuỳ vào loại hẹn: cà phê bạn bè thường chừng mười lăm phút, buổi họp công việc thì nên bắt đầu đúng giờ, còn việc có lịch cố định như khám bệnh, ra sân bay thì không chờ. Phần lớn người hay đến muộn không cố ý coi thường ai, mà đánh giá sai thời gian. Biết điều đó giúp ta bớt bực, và biết nói gì để lần sau đỡ phải chờ.
"Giờ cao su": chuyện không riêng người Việt
Người Việt có chữ rất hay để gọi thói quen trễ hẹn: giờ cao su, kéo dài ra được như sợi dây chun. Thiệp cưới ghi năm giờ chiều, khách quen biết sẽ đến sáu giờ là vừa. Cuộc họp tổ dân phố hẹn bảy rưỡi, tám giờ kém mới đủ người. Ai đến đúng giờ đôi khi lại thấy mình ngồi một mình.
Chuyện này không riêng Việt Nam. Nhà tâm lý học Mỹ Robert Levine dành nhiều năm đo "nhịp sống" ở các nước, và ghi lại trong cuốn A Geography of Time (1997). Ông so tốc độ đi bộ trên phố, thời gian mua một con tem ở bưu điện, độ chính xác của đồng hồ công cộng ở hơn ba mươi quốc gia. Kết quả cho thấy cách người ta hiểu thế nào là "đúng giờ", "muộn" khác nhau rất nhiều giữa các nền văn hoá. Ở nơi này muộn mười phút là thất lễ, ở nơi khác muộn nửa tiếng vẫn bình thường.
Nói vậy không có nghĩa là đến muộn là đúng. Chỉ có nghĩa là trước khi bực, nên xem người kia đang sống theo chuẩn thời gian nào.
Vì sao có người lúc nào cũng muộn
Ảo tưởng lập kế hoạch
Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky đặt tên cho một sai lệch rất phổ biến: ảo tưởng lập kế hoạch (planning fallacy). Con người thường đoán thời gian cần để làm một việc ngắn hơn thực tế, kể cả khi biết rõ lần trước mình đã trễ. Năm 1994, Roger Buehler, Dale Griffin và Michael Ross hỏi sinh viên năm cuối dự đoán bao lâu thì xong luận văn. Con số đoán trung bình khoảng 34 ngày, thực tế trung bình khoảng 55 ngày.
Người hay đến muộn thường tính thời gian đi đường theo lần nhanh nhất từng đi được, không tính tắc đường, không tính lúc tìm chìa khoá, lúc chờ thang máy, lúc gửi xe.
Làm thêm một việc trước khi đi
"Còn năm phút, rửa nốt cái bát." "Trả lời nốt email này." Mỗi việc nhỏ có vẻ không đáng kể, cộng lại thành mười lăm phút.
Khó chịu với khoảng chờ
Có người không chịu được cảnh đến sớm và phải ngồi chờ, nên cố tính giờ thật sát. Họ thà muộn năm phút còn hơn sớm mười phút. Trớ trêu là họ không muốn chờ, nên bắt người khác chờ.
Đợi bao lâu là hợp lý
Không có luật nào quy định, nhưng có thể dựa vào tính chất cuộc hẹn:
| Loại hẹn | Thời gian chờ thường chấp nhận | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cà phê, ăn uống với bạn | Khoảng 15 phút, có tin nhắn báo thì lâu hơn | Gọi đồ trước, mang theo sách |
| Họp nhóm ở công ty | Bắt đầu đúng giờ, không chờ | Người đến muộn tự nắm lại phần đã bàn |
| Hẹn gặp đối tác, khách hàng | Khoảng 15–20 phút, rồi gọi hỏi | Sau khoảng thời gian đó, hỏi có muốn dời lịch không |
| Đi chung xe, ra sân bay, bến xe | Không chờ quá mốc an toàn | Hẹn rõ "quá giờ này thì mình đi trước" |
| Tiệc cưới, giỗ, họp mặt đông người | Thường lùi theo tập quán địa phương | Hỏi chủ nhà giờ bắt đầu thật |
| Hẹn với người cao tuổi, người ốm | Linh hoạt, gọi hỏi thăm sớm | Muộn có khi vì sức khoẻ, đừng trách ngay |
Mười lăm phút là quy ước ngầm phổ biến trong nhiều cuộc hẹn đời thường, không phải quy tắc. Điều quan trọng là quy ước đó nên được nói ra, không nên để mỗi người tự đoán.
Chờ thế nào để không bực
Bực khi chờ phần lớn đến từ cảm giác thời gian mình đang bị lấy mất. Có thể làm cho thời gian chờ bớt "chết":
- Luôn mang theo một việc nhỏ. Một cuốn sách mỏng, danh sách việc cần nghĩ, một tin nhắn cần soạn kỹ cho ai đó.
- Tự đặt mốc trước. "Mười lăm phút nữa không đến thì mình nhắn hỏi, ba mươi phút thì về." Có mốc rõ thì đỡ lơ lửng.
- Đừng nhắn giục mỗi năm phút. Nhắn một lần, hỏi người kia khoảng mấy giờ đến, rồi để yên.
- Nghĩ đến lý do khác ngoài sự coi thường. Tắc đường, con ốm, sếp giữ lại. Thường là vậy.
Nói gì với người hay đến muộn
Im lặng chịu đựng mãi thì một ngày sẽ bùng ra thành cãi nhau. Nói sớm, nói nhẹ, nói lúc bình thường, không phải lúc vừa phải chờ bốn mươi phút.
- Nói cảm giác của mình, không phán người kia. "Mấy lần gần đây mình chờ khá lâu, mình thấy hơi mệt" dễ nghe hơn "cậu lúc nào cũng vô ý thức".
- Đề nghị một cách cụ thể. "Lần sau nếu muộn quá mười phút, cậu nhắn mình trước nhé."
- Đổi cách hẹn. Hẹn ở chỗ mình có việc để làm, như hiệu sách, hoặc hẹn gặp tại nhà người hay muộn.
- Nói rõ giới hạn. "Mình chờ tối đa hai mươi phút, quá thì mình đi trước." Rồi giữ đúng lời. Một lần giữ đúng có hiệu quả hơn mười lần than.
Với cuộc họp ở công ty, cách tốt nhất là bắt đầu đúng giờ ngay cả khi chưa đủ người. Khi người đến đúng giờ không bị phạt bằng việc phải chờ, cả nhóm sẽ tự điều chỉnh dần.
Nếu chính mình là người hay muộn
Muốn bớt muộn, đừng chỉ hứa "lần sau cố gắng". Thử những việc cụ thể:
- Đo thời gian đi đường thật vài lần, tính cả lúc gửi xe, lên thang máy. Lấy số trung bình, không lấy số nhanh nhất.
- Đặt giờ ra khỏi nhà, không đặt giờ đến. Báo thức nên reo lúc phải xỏ giày.
- Bỏ quy tắc "làm nốt một việc nữa". Khi đến giờ đi là đi.
- Chấp nhận đến sớm và mang theo việc để làm. Mười phút ngồi chờ không phải thời gian mất.
- Khi biết sẽ muộn, nhắn sớm, nói giờ đến cụ thể. "Em muộn khoảng mười lăm phút" tốt hơn nhiều so với "em đang tới".
Góc nhìn hôm nay: đúng giờ là một cách kiên nhẫn ngược
Người ta hay coi kiên nhẫn là đức tính của người phải chờ. Nhưng đúng giờ cũng là một kiểu kiên nhẫn: chịu đến sớm, chịu ngồi chờ, để người khác không phải chờ mình. Người đến muộn thường là người không chịu được mười phút chờ đợi của chính họ.
Tuần này, thử đến mọi cuộc hẹn sớm năm phút và để ý cảm giác của mình trong năm phút đó. Nhiều người nhận ra đó là năm phút hiếm hoi trong ngày không phải làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Giờ cao su là gì?
Giờ cao su là cách người Việt gọi thói quen trễ hẹn, coi giờ hẹn như sợi dây chun có thể kéo dài. Hay gặp ở đám cưới, họp mặt, cuộc hẹn bạn bè. Nhiều nền văn hoá khác cũng có chuẩn đúng giờ linh hoạt, như các khảo sát của Robert Levine cho thấy.
Chờ người đến muộn bao lâu là hợp lý?
Với cà phê, ăn uống bạn bè, mười lăm phút là quy ước ngầm phổ biến, có tin nhắn báo thì có thể lâu hơn. Họp công việc nên bắt đầu đúng giờ. Việc có lịch cố định như ra sân bay thì nên hẹn rõ mốc quá giờ thì đi trước.
Vì sao có người lúc nào cũng đến muộn?
Phần lớn vì đánh giá thiếu thời gian cần thiết, một sai lệch gọi là ảo tưởng lập kế hoạch. Ngoài ra họ hay làm thêm một việc nhỏ trước khi đi, hoặc không thích phải đến sớm ngồi chờ. Ít khi là vì cố ý coi thường người khác.
Nên nói gì với bạn hay đến muộn?
Nói lúc bình thường, nói cảm giác của mình thay vì phán xét, và đề nghị cụ thể như nhắn trước nếu muộn quá mười phút. Có thể nói rõ mình chờ tối đa bao lâu, rồi giữ đúng lời đó.
Ảo tưởng lập kế hoạch là gì?
Đó là xu hướng đoán thời gian làm một việc ngắn hơn thực tế, do Daniel Kahneman và Amos Tversky đặt tên năm 1979. Một nghiên cứu năm 1994 cho thấy sinh viên đoán trung bình khoảng 34 ngày để xong luận văn, nhưng thực tế mất khoảng 55 ngày.
