Sagrada Família bao giờ xong: ngôi nhà thờ xây hơn 140 năm ở Barcelona

Sagrada Família, nhà thờ lớn ở Barcelona (Tây Ban Nha), khởi công năm 1882 và tính tới năm 2026 vẫn chưa hoàn tất hẳn, tức đã xây hơn 140 năm. Kiến trúc sư Antoni Gaudí nhận công trình từ năm 1883, làm tới khi mất năm 1926, lúc đó mới xong một phần nhỏ. Công trình chậm vì được xây bằng tiền quyên góp, vì chiến tranh làm mất bản vẽ, và vì chính thiết kế quá phức tạp. Các mốc hoàn thành từng được công bố nhiều lần rồi lại lùi, nên tốt nhất xem thông báo mới nhất của ban quản lý.

Từ một nhà thờ bình thường tới công trình của cả đời người

Ý tưởng ban đầu đến từ một hội đoàn Công giáo ở Barcelona, muốn xây một nhà thờ "đền tạ" dâng Thánh Gia, tức gia đình Chúa Giêsu, Đức Maria và Thánh Giuse. Viên đá đầu tiên được đặt ngày 19/3/1882 theo thiết kế kiểu tân Gothic của kiến trúc sư Francisco de Paula del Villar.

Chỉ một năm sau, del Villar rời dự án vì bất đồng. Công việc được giao cho một kiến trúc sư trẻ 31 tuổi: Antoni Gaudí. Ông giữ phần hầm mộ đã khởi công, rồi thay đổi gần như toàn bộ phần còn lại, biến một nhà thờ Gothic bình thường thành một công trình không giống bất cứ thứ gì trước đó: những tháp nhọn như tổ mối, những cột nhà thờ phân nhánh như thân cây, mặt tiền phủ đầy hình chạm khắc kể chuyện Kinh Thánh.

Gaudí làm việc ở Sagrada Família 43 năm. Những năm cuối đời, ông gần như chỉ làm công trình này và sống ngay trong xưởng ở công trường. Ngày 7/6/1926, ông bị tàu điện đâm khi đang đi bộ, mất ba ngày sau, ngày 10/6/1926. Ông được an táng trong hầm mộ của chính nhà thờ.

Các mốc chính trong hơn 140 năm

Chi tiết giấy phép năm 2019 hay khiến người ta bật cười: một trong những công trình nổi tiếng nhất châu Âu đã được xây suốt hơn một thế kỷ mà chưa có giấy phép xây dựng hợp lệ. Ban quản lý và thành phố đi tới thoả thuận, trong đó nhà thờ đóng một khoản tiền lớn cho thành phố.

Vì sao xây lâu đến vậy

Tiền đến từ quyên góp

Sagrada Família là nhà thờ "đền tạ", được xây bằng tiền đóng góp của tín hữu và về sau là tiền vé tham quan, không có ngân sách nhà nước nuôi. Thời Gaudí, tiền vào ít thì xây chậm, có lúc gần như dừng hẳn. Chỉ từ khi du lịch Barcelona bùng nổ, nhất là sau Thế vận hội 1992, nguồn thu từ vé mới đủ để tăng tốc rõ rệt.

Chiến tranh làm mất bản vẽ

Gaudí không để lại một bộ bản vẽ hoàn chỉnh theo kiểu kiến trúc sư thông thường. Ông làm việc nhiều bằng mô hình thạch cao và mô hình treo dây để tìm hình khối. Năm 1936, khi nội chiến nổ ra, xưởng của ông bị đốt phá. Những người kế nhiệm phải gom nhặt các mảnh mô hình vỡ, ghép lại, và đoán ý ông từ ảnh chụp, ghi chép, và lời kể của các học trò.

Thiết kế vượt khả năng kỹ thuật thời đó

Nhiều hình khối của Gaudí là những mặt cong phức tạp mà dụng cụ thời đầu thế kỷ 20 rất khó tính toán và cắt đá chính xác. Từ khoảng thập niên 1990, công trình bắt đầu dùng phần mềm thiết kế ba chiều và máy cắt điều khiển bằng máy tính, giúp tốc độ tăng hẳn. Có thể nói Gaudí đã thiết kế cho một thời đại kỹ thuật chưa tới.

"Khách hàng của tôi không vội"

Có một câu thường được gán cho Gaudí khi người ta hỏi ông vì sao công trình chậm thế: "Khách hàng của tôi không vội". Ý ông là công trình dâng cho Chúa, và Chúa có cả cõi đời đời. Câu này được truyền lại qua nhiều sách, nhưng như nhiều câu nói nổi tiếng khác, khó xác định chính xác ông nói lúc nào, với ai. Nên coi đây là câu được truyền tụng, phản ánh tinh thần của ông, hơn là trích dẫn có văn bản.

Dù thế nào, tinh thần ấy có thật trong cách Gaudí làm việc. Ông biết chắc mình không sống để thấy công trình xong. Vì thế ông dồn sức hoàn thiện một mặt tiền, mặt tiền Giáng Sinh, như một mẫu đầy đủ để người đời sau nhìn vào mà hiểu ông muốn gì. Đó là một cách lên kế hoạch cho việc kéo dài nhiều đời người: làm xong trọn vẹn một phần, thay vì làm dở dang tất cả.

Những công trình khác cũng chờ hàng thế kỷ

Sagrada Família không phải là nhà thờ chậm nhất lịch sử. Nhiều nhà thờ lớn châu Âu thời trung cổ được xây qua nhiều thế kỷ:

• Nhà thờ lớn Köln (Đức): khởi công năm 1248, bị bỏ dở hàng trăm năm, tới năm 1880 mới hoàn thành, dựa theo bản vẽ trung cổ tìm lại được.
• Nhà thờ lớn Milano (Ý): khởi công cuối thế kỷ 14, mặt tiền chỉ được hoàn thiện vào đầu thế kỷ 19, và các phần chi tiết còn kéo dài lâu hơn.

Thời ấy, người thợ đá đặt viên đầu tiên biết rằng cháu chắt mình mới thấy mái nhà thờ. Sagrada Família kéo tinh thần đó vào thời hiện đại, khi mọi thứ khác được xây trong vài năm.

Góc nhìn hôm nay: làm tròn phần mình

Có mấy điều mang về được từ một công trình hơn 140 năm chưa xong:

1. Làm trọn một phần làm mẫu. Gaudí hoàn thiện mặt tiền Giáng Sinh để người sau có chuẩn mà theo. Việc dài hơi nào cũng nên có một phần "mẫu" làm xong hẳn.
2. Để lại cách làm, không chỉ kết quả. Mô hình và ghi chép của Gaudí cứu công trình sau khi xưởng cháy. Ghi lại vì sao mình làm thế quan trọng ngang với việc làm.
3. Đừng tin hạn chót quá đẹp. Mốc hoàn thành của Sagrada Família đã lùi nhiều lần, kể cả vì đại dịch. Với việc lớn, hạn chót nên có đệm.

Nếu tới Barcelona, nên đặt vé trước trên trang chính thức của nhà thờ vì lượng khách rất đông, và dành thời gian xem bảo tàng dưới hầm, nơi trưng bày mô hình thạch cao và giải thích cách Gaudí dùng mô hình treo dây. Bước vào gian chính lúc chiều muộn, ánh nắng qua kính màu phía tây đổ sắc đỏ cam lên những thân cột hình cây. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các sách tiểu sử Gaudí bằng tiếng Anh hoặc tài liệu chính thức của Quỹ Sagrada Família.