Bản nhạc 639 năm là buổi trình diễn tác phẩm Organ²/ASLSP của nhà soạn nhạc Mỹ John Cage trên một cây đàn organ đặt trong nhà thờ St. Burchardi ở thị trấn Halberstadt (Đức). Buổi diễn bắt đầu ngày 5/9/2001 và dự kiến kết thúc vào năm 2640. Mỗi hợp âm vang liên tục nhiều tháng, có khi nhiều năm, và mỗi lần đổi hợp âm lại có hàng trăm người tìm về để nghe.
"Chậm nhất có thể" nghĩa là chậm tới đâu?
Năm 1985, John Cage (1912–1992) viết một bản cho piano tên ASLSP. Chữ viết tắt này thường được hiểu là "As SLow aS Possible", chậm nhất có thể. Cage cũng gợi tới câu cuối của tiểu thuyết Finnegans Wake của James Joyce, một cách chơi chữ quen thuộc với ông. Hai năm sau, năm 1987, ông soạn lại cho đàn organ và đặt tên Organ²/ASLSP.
Điều quan trọng là Cage không ghi tốc độ cụ thể. Với piano, "chậm nhất có thể" có giới hạn tự nhiên: phím đánh xuống thì tiếng tắt dần sau vài giây, nên các bản diễn piano thường chỉ kéo dài từ khoảng hai mươi phút tới hơn một tiếng. Nhưng đàn organ thì khác. Chừng nào còn hơi thổi vào ống và phím còn được giữ, âm thanh còn vang mãi. Thế là câu hỏi triết học bỏ ngỏ: nếu nhạc cụ cho phép giữ một nốt vô hạn, thì "chậm nhất có thể" là bao lâu?
Cage mất năm 1992, không để lại câu trả lời. Câu hỏi được các nhạc sĩ, nhà nghiên cứu đàn organ đem ra bàn tại một hội thảo ở Trossingen (Đức) năm 1997. Từ cuộc bàn bạc đó nảy ra ý tưởng một buổi diễn kéo dài nhiều thế kỷ.
Vì sao lại là 639 năm và vì sao ở Halberstadt
Con số 639 không chọn bừa. Halberstadt là nơi có một cây đàn organ lịch sử, dựng năm 1361 trong nhà thờ chính toà của thị trấn, thường được coi là cây đàn đầu tiên có bàn phím mười hai nốt theo kiểu hiện đại. Lấy năm 2000, mốc khởi đầu được bàn tới, trừ đi 1361 thì được 639. Những người làm dự án quyết định: bản nhạc sẽ kéo dài đúng bằng khoảng thời gian từ cây đàn ấy tới hôm nay, tức là 639 năm, nhìn về phía tương lai.
Nơi diễn là nhà thờ St. Burchardi, một nhà thờ tu viện cổ ở rìa thị trấn. Qua nhiều biến cố lịch sử, công trình từng bị dùng làm kho, làm chuồng trại, rồi xuống cấp. Dự án Cage cho nó một việc để làm: giờ đây gian nhà thờ đá trống trải ấy chỉ có một cây organ nhỏ ở giữa, ngân một hợp âm duy nhất ngày đêm.
Bắt đầu bằng một khoảng lặng dài 17 tháng
Buổi diễn chính thức mở màn ngày 5/9/2001, đúng ngày sinh của John Cage. Nhưng bản nhạc mở đầu bằng một dấu lặng. Vì thế trong 17 tháng đầu, người tới nhà thờ chỉ nghe tiếng ống bễ thổi hơi, không có nốt nào. Âm thanh đầu tiên vang lên ngày 5/2/2003.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1361 | Cây organ lịch sử của nhà thờ chính toà Halberstadt được dựng |
| 1985 | Cage viết ASLSP cho piano |
| 1987 | Bản cho organ: Organ²/ASLSP |
| 1992 | John Cage qua đời |
| 1997 | Hội thảo đàn organ ở Trossingen bàn ý tưởng diễn nhiều thế kỷ |
| 5/9/2001 | Buổi diễn bắt đầu ở St. Burchardi, mở bằng dấu lặng |
| 5/2/2003 | Hợp âm đầu tiên vang lên |
| 2640 | Mốc dự kiến kết thúc |
Cây đàn được dựng dần theo bản nhạc
Không ai đặt một cây organ lớn vào nhà thờ rồi chờ 639 năm. Cây đàn ở St. Burchardi được làm riêng cho dự án và được bổ sung ống dần dần, ống nào cần cho hợp âm sắp tới thì mới lắp. Phím không có người ngồi giữ: các phím được đè bằng những túi cát nhỏ. Hơi thổi do một hệ thống ống bễ chạy điện cung cấp liên tục.
Mỗi khi tới thời điểm đổi âm, người phụ trách gỡ một túi cát, đặt túi cát khác, hoặc thêm một ống mới. Việc đó chỉ mất vài phút. Nhưng những ngày ấy trở thành sự kiện: người ta từ khắp nước Đức và cả nước ngoài tới, đứng chật gian nhà thờ để nghe một âm thanh thay đổi, điều mà họ đã đợi có khi hai năm.
Để có tiền duy trì, dự án mời người đỡ đầu từng năm của bản nhạc. Người đỡ đầu được gắn một tấm bảng nhỏ ghi tên và lời nhắn trên tường nhà thờ, ứng với năm mà họ chọn, có năm nằm ở thế kỷ 25 hay 27. Họ biết chắc mình sẽ không sống tới năm đó.
Nghe một hợp âm suốt nhiều tháng thì cảm thấy gì
Ai từng tới St. Burchardi hay tả: lúc đầu tiếng đàn giống một tiếng ù đều đều, gần như tiếng máy. Đứng lâu một chút, tai bắt đầu nghe ra những thứ bị che khuất: các bồi âm, tiếng ngân dội từ tường đá, tiếng xe ngoài đường lẫn vào. Âm thanh không đổi, nhưng người nghe đổi.
Đó chính là điều Cage theo đuổi cả đời. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, 4′33″ (1952), bắt người biểu diễn ngồi im lặng trước nhạc cụ suốt bốn phút ba mươi ba giây, để khán giả nghe chính tiếng phòng hoà nhạc: tiếng ho, tiếng ghế, tiếng mưa. Với Cage, chú ý mới là phần quan trọng của âm nhạc. ASLSP ở Halberstadt kéo ý đó ra tới tận cùng: một nốt nhạc dài tới mức người nghe buộc phải chậm lại mới nghe ra nó.
Cũng có người cho rằng dự án là một trò mạo hiểm, vì không ai biết thị trấn, nhà thờ, thậm chí nước Đức sẽ ra sao trong sáu thế kỷ. Không ai bảo đảm được tới năm 2640. Điều dự án làm được là giữ cho tiếng đàn vang trong phần đời của thế hệ đang sống, rồi trao lại cho thế hệ sau.
Góc nhìn hôm nay: tập nghe một thứ không vội
Phần lớn chúng ta nghe nhạc theo kiểu "tua tới đoạn hay". Bản nhạc ở Halberstadt là một lời đề nghị ngược lại: không có đoạn hay nào để tua tới. Chỉ có hiện tại và sự chú ý của mình.
- Thử một bài tập nghe: chọn một âm thanh kéo dài trong nhà, như tiếng quạt, tiếng tủ lạnh, tiếng mưa, rồi chỉ nghe nó trong ba phút. Ghi lại những gì bạn nghe ra ở phút thứ ba mà phút đầu không thấy.
- Nghĩ về những việc làm cho người sau: người đỡ đầu năm 2500 không mong nhận lại gì. Trồng một cây, dạy một đứa trẻ, chép lại gia phả cũng là kiểu "đỡ đầu một năm" như vậy.
- Nếu có dịp sang Đức: Halberstadt thuộc bang Sachsen-Anhalt, không xa thành phố Magdeburg. Nhà thờ St. Burchardi mở cửa đón khách theo lịch của dự án; ngày đổi âm thường được báo trước trên trang của quỹ John-Cage-Orgel-Kunst-Projekt.
Nếu muốn nghe Cage ở nhà, hãy tìm một bản thu ASLSP cho piano dài chừng một tiếng, nghe một mạch không làm việc khác. Sau đó nhớ rằng ở một nhà thờ đá bên Đức, cũng bản ấy đang được chơi, và sẽ còn chơi khi con cháu của cháu bạn đã già.
Câu hỏi thường gặp
Bản nhạc dài 639 năm là bản nào?
Đó là tác phẩm Organ²/ASLSP của John Cage, đang được trình diễn trên đàn organ trong nhà thờ St. Burchardi ở Halberstadt, Đức. Buổi diễn bắt đầu ngày 5/9/2001 và dự kiến kết thúc năm 2640.
ASLSP nghĩa là gì?
ASLSP thường được hiểu là "As SLow aS Possible", tức chậm nhất có thể. Cage không ghi tốc độ cụ thể nên mỗi người biểu diễn tự quyết định độ dài, từ vài chục phút cho piano tới nhiều thế kỷ ở Halberstadt.
Vì sao buổi diễn ở Halberstadt dài đúng 639 năm?
Halberstadt có cây đàn organ lịch sử dựng năm 1361, thường được coi là cây đầu tiên có bàn phím mười hai nốt kiểu hiện đại. Từ 1361 tới năm 2000 là 639 năm, nên người tổ chức cho bản nhạc kéo dài đúng bằng khoảng ấy về phía tương lai.
Đàn organ ở Halberstadt giữ phím bằng cách nào?
Không có người ngồi giữ phím. Các phím được đè bằng túi cát nhỏ, hơi thổi do ống bễ chạy điện cung cấp liên tục. Khi tới lúc đổi hợp âm, người phụ trách thay túi cát hoặc lắp thêm ống mới.
Có thể tới nghe bản nhạc 639 năm không?
Có. Nhà thờ St. Burchardi ở Halberstadt (bang Sachsen-Anhalt, Đức) mở cửa cho khách tới nghe theo lịch của dự án. Những ngày đổi hợp âm được báo trước và thường thu hút rất đông người.
