Đồng hồ 10.000 năm: chiếc đồng hồ cho những người chưa ra đời

Đồng hồ 10.000 năm (Clock of the Long Now) là một chiếc đồng hồ cơ khí khổng lồ được thiết kế để chạy chính xác trong mười nghìn năm, đang được dựng bên trong một ngọn núi ở miền tây bang Texas (Mỹ). Ý tưởng là của nhà khoa học máy tính Danny Hillis từ năm 1995, do Quỹ Long Now theo đuổi. Nó tích tắc rất thưa, chạy bằng chênh lệch nhiệt độ ngày đêm, và mục đích thật của nó không phải để xem giờ mà để nhắc con người nghĩ xa hơn đời mình.

Một chiếc đồng hồ cho những người chưa ra đời

Năm 1995, Danny Hillis, người từng thiết kế những siêu máy tính song song đầu tiên, viết về một nỗi lo của ông: xã hội hiện đại ngày càng chỉ nhìn tới quý sau, kỳ bầu cử sau, bản cập nhật sau. Ông đề xuất dựng một chiếc đồng hồ tích tắc mỗi năm một lần, có kim thế kỷ nhích mỗi trăm năm và một chú chim cúc cu chỉ ló ra mỗi nghìn năm. Chiếc đồng hồ chậm như vậy, ông lập luận, sẽ làm cho mười nghìn năm trở thành thứ có thể hình dung được.

Vì sao lại là mười nghìn năm? Vì khoảng mười nghìn năm trước là lúc kỷ băng hà cuối cùng kết thúc và con người bắt đầu làm nông, dựng làng mạc. Nếu nền văn minh đã đi được chừng ấy thời gian, thì việc nhìn về phía trước một khoảng tương đương là cách để tự hỏi: ta đang để lại gì?

Năm 1996, Hillis cùng nhà văn Stewart Brand, nhạc sĩ Brian Eno và một số người khác lập Quỹ Long Now ở San Francisco. Chính Eno đặt ra cụm từ "the Long Now", tức "cái bây giờ dài": coi hiện tại không phải là hôm nay, mà là một khoảng rộng nối quá khứ với tương lai.

Đồng hồ chạy bằng gì trong mười nghìn năm

Một cỗ máy phải chạy mười nghìn năm gặp những bài toán mà kỹ sư bình thường không bao giờ phải nghĩ tới: không thể dựa vào điện lưới, không thể dùng vật liệu gỉ sét, không thể giả định người đời sau còn đọc được hướng dẫn. Những lời giải chính được Quỹ Long Now công bố như sau:

Điểm hay nhất là cái chuông. Brian Eno viết một thuật toán cho bộ chuông, để mỗi ngày nó ngân một chuỗi khác nhau và không lặp lại trong suốt mười nghìn năm. Người tới nghe hôm nay sẽ nghe một chuỗi mà không ai trước đó và không ai sau đó nghe lại.

Từ bản mẫu ở London tới ngọn núi ở Texas

Bản mẫu đầu tiên được hoàn thành kịp để chuyển sang năm 2000, đêm 31/12/1999. Nó cao vài mét, hiện được trưng bày ở Bảo tàng Khoa học London (Science Museum). Đó là bản thử, để chứng minh ý tưởng có thể làm thành máy thật.

Chiếc đồng hồ cỡ lớn thì được dựng trong lòng núi thuộc dãy Sierra Diablo, miền tây Texas, trên đất của Jeff Bezos, người sáng lập Amazon, cũng là người bỏ tiền chính cho phần này. Người ta khoan một đường hầm thẳng đứng sâu khoảng 150 mét vào đá, rồi lắp các bộ phận vào trong. Khách tới phải leo bộ lên núi, vào đường hầm, rồi leo tiếp theo cầu thang xoắn bao quanh bộ máy.

Quỹ Long Now chưa công bố một ngày hoàn thành chắc chắn và đã nhiều lần nói việc lắp đặt cần thời gian. Họ cũng giữ một khu đất khác ở núi Washington, bang Nevada, cho một chiếc đồng hồ trong tương lai. Vì vậy, đừng tin những bài viết hứa "năm nay mở cửa đón khách" nếu không trích từ chính trang của quỹ.

Viết năm bằng năm chữ số

Nếu từng đọc tài liệu của Quỹ Long Now, bạn sẽ thấy họ viết năm có số 0 đứng đầu: 01996, 02026. Lý do là đùa mà thật: hồi cuối thập niên 1990, thế giới lo "sự cố năm 2000" vì máy tính chỉ lưu năm bằng hai chữ số. Quỹ nói nếu đã nghĩ tới mười nghìn năm thì phải tránh luôn "sự cố năm 10.000". Thói quen nhỏ đó buộc người viết dừng lại một nhịp mỗi khi ghi ngày tháng.

Quanh chiếc đồng hồ, quỹ còn làm nhiều dự án cùng tinh thần:

• Dự án Rosetta: khắc vi mô thông tin của hơn một nghìn ngôn ngữ lên một chiếc đĩa kim loại nhỏ, để nếu nhiều ngôn ngữ biến mất, người sau còn có chỗ tra.
• Long Bets: nơi người ta đặt cược công khai về các dự đoán dài hạn, tiền cược trao cho tổ chức từ thiện, để buộc người đưa dự đoán chịu trách nhiệm với lời mình nói.
• Các buổi nói chuyện về tư duy dài hạn, từ khí hậu tới bảo tồn ngôn ngữ.

Những dự án cùng họ: làm cho người sau

Đồng hồ 10.000 năm không đơn độc. Có một nhóm dự án trên thế giới cố tình đặt kết quả ra ngoài đời người làm:

• Thư viện Tương lai ở Oslo (Na Uy): nghệ sĩ Katie Paterson trồng khoảng một nghìn cây vân sam ở khu rừng ngoại ô năm 2014. Mỗi năm một nhà văn nộp một bản thảo, khoá kín không ai đọc, cho tới năm 2114 thì số cây ấy được đốn để in toàn bộ tuyển tập. Nhà văn đầu tiên là Margaret Atwood.
• Bản nhạc 639 năm ở Halberstadt (Đức): một buổi diễn tác phẩm của John Cage bắt đầu năm 2001, dự kiến kết thúc năm 2640.
• Kho hạt giống Svalbard (Na Uy): mở năm 2008 trong lòng núi gần Bắc Cực, giữ bản sao hạt giống cây trồng của nhiều nước phòng khi thảm hoạ.

Điểm chung của chúng: người khởi xướng biết chắc mình không thấy kết quả, nhưng vẫn làm thật kỹ phần việc của mình.

Góc nhìn hôm nay: kéo dài "bây giờ" của mình

Không ai cần dựng đồng hồ trong núi để tập nghĩ xa. Một vài việc nhỏ mang tinh thần ấy:

1. Viết năm thêm một số 0 trong sổ tay riêng một tuần. Nghe trẻ con, nhưng mỗi lần viết là một lần nhớ rằng năm nay chỉ là một ô rất nhỏ.
2. Hỏi "mười năm nữa việc này còn quan trọng không" trước một cơn bực vì chuyện vặt. Hầu hết câu trả lời là không, và cơn bực xẹp đi.
3. Làm một việc mà người sau hưởng: trồng cây ăn quả lâu năm, ghi lại chuyện ông bà kể, đóng gói ảnh gia đình có chú thích tên người.

Muốn đọc thêm, cuốn The Clock of the Long Now (1999) của Stewart Brand là nơi khởi đầu tốt, giải thích vì sao ông và các cộng sự cho rằng tư duy dài hạn là kỹ năng cần luyện. Trang của Quỹ Long Now có hình ảnh và tiến độ của chiếc đồng hồ, cập nhật từ chính người làm.