Puya raimondii và cây buông: chờ hàng chục năm để ra hoa một lần

Puya raimondii, còn gọi là "nữ hoàng dãy Andes", là một loài thực vật mọc trên núi cao Peru và Bolivia, sống nhiều chục năm (thường được nói khoảng 80–100 năm ngoài tự nhiên) rồi ra hoa đúng một lần, tạo hàng triệu hạt và chết. Ở Việt Nam, cây buông, loài cọ cho lá buông, cũng sống theo kiểu ấy: chờ vài chục năm cho một lần trổ hoa duy nhất. Các nhà thực vật học gọi kiểu sống này là ra hoa một lần trong đời.

Ra hoa một lần trong đời là gì

Phần lớn cây quen thuộc như xoài, bưởi, hoa hồng ra hoa năm này qua năm khác. Nhưng có những loài dồn cả đời cho một lần ra hoa duy nhất. Chúng tích luỹ chất dinh dưỡng suốt nhiều năm, có khi nhiều chục năm, rồi một ngày dồn hết vào một cụm hoa khổng lồ. Sau khi hạt chín, cây mẹ héo và chết.

Giới khoa học gọi kiểu này là "đơn phát" (monocarpic). Lý do tiến hoá được bàn nhiều: ở nơi khắc nghiệt, mỗi lần ra hoa tốn rất nhiều sức. Thay vì ra hoa lẻ tẻ mỗi năm mà hạt ít, cây chờ tới khi đủ lớn để làm một lần thật lớn, thu hút được nhiều loài thụ phấn và rải được nhiều hạt nhất. Cũng có những loài tre trúc ra hoa đồng loạt rồi chết, nhưng đó là chuyện của cả một quần thể; ở đây ta nói về từng cây đơn lẻ.

Puya raimondii: nữ hoàng dãy Andes

Puya raimondii thuộc họ Dứa, tức là họ hàng xa của trái dứa ta ăn. Nó mọc ở vùng cao nguyên lạnh của dãy Andes, độ cao khoảng 3.000 tới hơn 4.000 mét, nơi ban ngày nắng gắt, ban đêm có thể xuống dưới không độ. Tên loài đặt theo nhà tự nhiên học người Ý Antonio Raimondi, người dành phần lớn đời mình khảo sát Peru ở thế kỷ 19.

Suốt nhiều chục năm, cây chỉ là một búi lá cứng, dài, mép đầy gai, xoè rộng trên nền đồng cỏ. Rồi tới một năm, từ giữa búi lá vươn lên một cụm hoa hình ngọn tháp, cao tới khoảng mười mét, mang hàng nghìn bông hoa nhỏ. Đây là một trong những cụm hoa lớn nhất của giới thực vật.

Chim ruồi và nhiều loài chim khác bay tới hút mật, thụ phấn cho hoa. Hạt chín, cây phát tán hàng triệu hạt nhỏ theo gió. Sau đó cả cây khô dần và chết, để lại bộ khung cụm hoa đứng trơ giữa đồng cỏ một thời gian.

Bao nhiêu năm mới ra hoa?

Con số hay được nhắc là 80 tới 100 năm, đôi khi còn hơn. Nhưng cần hiểu đúng: đó là ước tính cho cây ngoài tự nhiên ở độ cao lớn, nơi cây lớn rất chậm. Có những ghi nhận cây ra hoa sớm hơn nhiều, nhất là cây được trồng ở vườn thực vật vùng thấp, nơi điều kiện dễ chịu hơn, có cây ra hoa khi mới vài chục năm tuổi. Vì thế, "trăm năm mới nở" là cách nói gần đúng cho cây hoang dã, không phải con số cố định.

Loài này đang bị đe doạ. Nhiều quần thể nhỏ, tách biệt, ít đa dạng di truyền. Lửa đốt đồng cỏ, chăn thả gia súc và biến đổi khí hậu đều là mối lo. Ở Peru, một số quần thể lớn nằm trong khu bảo tồn, tiêu biểu là quanh Vườn quốc gia Huascarán vùng Áncash.

Cây buông: chờ vài chục năm ở ngay Việt Nam

Không cần sang Andes mới thấy kiểu sống ấy. Ở Nam Bộ có cây buông, một loài cọ thân cột cao, lá xoè hình quạt rất to. Cây buông thuộc chi Corypha, chi có những loài cọ nổi tiếng thế giới vì ra hoa một lần rồi chết. Họ hàng của nó ở Nam Á là cây cọ talipot, được coi là có cụm hoa lớn nhất trong giới thực vật, mang hàng triệu bông hoa.

Cây buông sống nhiều chục năm chỉ ra lá. Tới khi đủ tuổi, từ đỉnh thân trổ lên một cụm hoa đồ sộ, rồi kết trái. Sau mùa trái, cây chết. Người dân sống gần rừng buông kể lại cảnh cả ngọn cây phủ trắng hoa như một cái tán khổng lồ, chuyện không phải ai cũng được thấy trong đời.

Lá buông gắn với đời sống nhiều vùng. Người ta dùng lá để lợp nhà, đan giỏ, đan đệm. Đặc biệt, người Khmer ở An Giang, nhất là vùng Bảy Núi, dùng lá buông để khắc chép kinh, gọi là kinh lá buông: lá được phơi, ép, cắt thành tấm, rồi khắc chữ bằng mũi nhọn và xoa mực. Một bộ kinh cần rất nhiều ngày công tỉ mỉ, và nghề này ngày nay chỉ còn ít người thạo.

So sánh vài loài "chờ lâu mới nở"

Cái tên "cây thế kỷ" của cây thùa là ví dụ hay về chuyện con số bị phóng đại. Tên gọi gợi ý trăm năm, thực tế chỉ vài chục năm. Câu chuyện "trăm năm mới nở một lần" luôn hấp dẫn, nên hãy kiểm tra trước khi kể lại.

Cây không "kiên nhẫn", nhưng ta học được từ nó

Gọi cây là kiên nhẫn chỉ là cách nói. Cây không chờ đợi theo nghĩa con người; nó làm theo một nhịp sống đã được chọn lọc qua hàng triệu năm. Nhưng nhịp ấy gợi ra vài điều đáng nghĩ:

• Tích luỹ trước, bùng lên sau. Mấy chục năm chỉ ra lá không phải là thời gian chết. Đó là lúc cây xây gốc, trữ năng lượng cho lần duy nhất quan trọng.
• Thời điểm chín muồi không theo lịch người. Không ai bảo một cây Puya phải nở năm 80 tuổi. Nó nở khi đủ sức. Nhiều việc trong đời cũng vậy: ép cho kịp mốc thì thường ra kết quả nửa vời.
• Hiếm nên quý. Một cây buông ra hoa là chuyện cả xóm kéo nhau đi xem. Sự chờ lâu làm cho khoảnh khắc ấy có giá trị.

Góc nhìn hôm nay: đi xem, ghi lại, giữ gìn

Nếu có dịp tới An Giang, hãy ghé các chùa Khmer vùng Bảy Núi để xem kinh lá buông và hỏi chuyện các nhà sư còn giữ nghề. Ở nhiều vùng có rừng buông, khi nghe tin cây buông trổ hoa, đó là dịp đáng đi xem, vì có thể nhiều năm nữa mới lại thấy ở gần.

Với người làm vườn, có thể trồng thử một cây thùa trong chậu lớn. Nó dễ chăm, chịu hạn, và khi một ngày nó vươn ngồng hoa, bạn sẽ hiểu cảm giác chờ một thứ không vội vì mình. Nhớ rằng thùa có gai nhọn ở đầu lá, nên đặt xa lối đi của trẻ nhỏ.

Muốn tìm hiểu kỹ hơn về Puya raimondii, các trang của vườn thực vật lớn và tài liệu về Vườn quốc gia Huascarán (Peru) có ảnh và mô tả chi tiết. Khi đọc, hãy để ý con số tuổi: một nguồn đáng tin sẽ ghi là "ước tính" hoặc "khoảng".