Nhà búp bê và đồ thu nhỏ làm tay miniature: tỉ lệ, vật liệu, cách làm

Nhà búp bê và đồ thu nhỏ làm tay (miniature) là thú dựng lại một căn phòng, một góc bếp, một tiệm sách hay cả ngôi nhà ở kích thước bằng lòng bàn tay, thường theo tỉ lệ 1:12. Người chơi tự làm từng chiếc ghế, từng ổ bánh mì, từng cuốn sách nhỏ hơn đốt ngón tay. Một căn phòng có thể mất vài tuần đến vài tháng, và chính sự chậm đó là điều người ta tìm đến.

Từ tủ kính nhà giàu đến bàn làm việc nhỏ

Nhà búp bê không sinh ra làm đồ chơi trẻ con. Ở Đức và Hà Lan thế kỷ 17, những "nhà tủ" bày đồ thu nhỏ là vật trưng bày của các gia đình khá giả, vừa khoe của vừa để dạy con gái cách quản lý một gia đình. Ngôi nhà tủ của bà Petronella Oortman, người Amsterdam, làm cuối thế kỷ 17, nay trưng bày tại Rijksmuseum, là một trong những ví dụ nổi tiếng nhất.

Ngôi nhà búp bê của Hoàng hậu Mary ở lâu đài Windsor (Anh), làm trong khoảng 1921–1924 theo thiết kế của kiến trúc sư Edwin Lutyens, theo tỉ lệ 1:12, có điện, có nước chảy, có cả thư viện với những cuốn sách viết tay tí hon của các nhà văn đương thời. Ở Mỹ, bộ sưu tập các căn phòng thu nhỏ của Narcissa Niblack Thorne (làm trong thập niên 1930, nay ở Viện Nghệ thuật Chicago) tái hiện nội thất châu Âu và Mỹ qua nhiều thời kỳ với độ chính xác khiến khách xem phải cúi sát kính.

Ngày nay, thú này đã xuống tới bàn làm việc của người bình thường. Ở Việt Nam, các bộ nhà thu nhỏ tự lắp (thường gọi là "nhà búp bê DIY") bán phổ biến trên mạng: một hộp gồm tấm gỗ ép đã cắt sẵn, vải, giấy, dây điện và bóng đèn nhỏ, keo. Người chơi ráp thành một căn phòng có mái che bằng mica.

Các tỉ lệ hay gặp

Số trên tính từ chiếc ghế ngoài đời cao khoảng 45 cm, làm tròn. Tỉ lệ không quan trọng bằng việc giữ cùng một tỉ lệ trong một căn phòng — một tách trà to hơn cái ghế là mắt người xem thấy ngay sai.

Làm đồ thu nhỏ từ vật liệu quanh nhà

Cái thú nhất của miniature là nhìn đồ cũ trong nhà bằng con mắt khác. Người chơi lâu năm có cả một ngăn kéo "đồ có thể dùng":

• Nắp chai, nắp kem đánh răng: thành chậu cây, chân đèn, bình hoa.
• Que kem, que tăm, đũa tre: cắt nhỏ làm sàn gỗ, giá sách, hàng rào.
• Vỏ hộp giấy: tường, mái, bìa sách.
• Đất sét polymer (đất sét nung): bánh mì, trái cây, đĩa thức ăn — nặn rồi nung trong lò nướng gia đình ở nhiệt độ theo hướng dẫn trên gói.
• Vải vụn, chỉ thêu: rèm, gối, thảm.
• Trang tạp chí in: thu nhỏ thành tranh treo tường, gáy sách.

Đồ ăn thu nhỏ là một nhánh riêng được yêu thích: những tô phở, đĩa bánh cuốn, ổ bánh mì chỉ to bằng móng tay. Người làm phải quan sát món thật rất kỹ — màu vỏ bánh chỗ đậm chỗ nhạt, vết cháy trên mép — rồi tái hiện bằng phấn màu và đất sét. Quan sát chậm là một nửa công việc.

Những bước dựng một căn phòng

1. Chọn đề tài: phòng đọc sách, bếp nhà bà, tiệm tạp hoá đầu ngõ. Đề tài gắn với ký ức thường cho cảm hứng bền nhất.
2. Vẽ phác và đo: vẽ mặt bằng, tính kích thước từng món theo tỉ lệ. Đo kỹ ở bước này tránh được việc làm xong cái tủ mới biết không lọt cửa.
3. Dựng vỏ: sàn, tường, cửa sổ. Dán giấy dán tường, lát sàn trước khi lắp mái.
4. Đi dây đèn: nếu có đèn, đi dây trước khi đặt đồ, giấu dây sau tường.
5. Làm đồ lớn rồi đến đồ nhỏ: giường, tủ, bàn trước; chén bát, sách, chậu cây sau.
6. Làm "cũ" cho thật: một vệt bẩn trên tường, chiếc khăn vắt lệch, cuốn sách mở dở. Căn phòng sạch hoàn hảo trông giả; căn phòng có dấu người sống mới gợi chuyện.

Sự kiên nhẫn của người làm đồ tí hon

Tay run và nhíp

Ai làm miniature cũng trải qua giai đoạn tay run khi gắp một chi tiết bằng hạt vừng. Cách khắc phục không phải ép tay, mà tì cổ tay xuống bàn, thở đều, làm chậm lại. Nhiều người nhận ra khi họ cố nhanh thì tay run nhiều hơn.

Keo cần chờ

Keo sữa (keo trắng gốc nước) cần vài phút để bắt, vài giờ để khô hẳn. Keo dán nhanh dính tức thì nhưng dễ dính tay, dễ để lại vệt trắng. Người chơi lâu thường chọn keo chậm cho đồ gỗ và chấp nhận dùng kẹp, dây thun giữ chi tiết trong lúc chờ.

Làm lại không phải là thua

Một chiếc ghế làm hỏng ba lần là chuyện thường. Chiếc thứ tư thường đẹp hơn hẳn chiếc thứ nhất, và người làm hiểu tại sao. Đây là kiểu tiến bộ mà mắt thường thấy được, khác với những tiến bộ mơ hồ trong công việc.

An toàn và giữ gìn

• Dao và kéo nhỏ: dao rọc rất sắc, luôn dùng thảm cắt.
• Đất sét polymer: nung đúng nhiệt độ ghi trên gói, không nung quá nhiệt, mở cửa thông gió; nên dùng khay riêng, không dùng chung đồ đựng thức ăn.
• Đèn LED và pin: dùng pin và nguồn điện thấp đúng loại; pin cúc áo rất nguy hiểm nếu trẻ nuốt phải, cất thật kỹ.
• Chi tiết nhỏ: nhà có trẻ dưới ba tuổi phải cất đồ trên cao, trong hộp có nắp.
• Bụi: căn phòng hoàn thiện nên có hộp mica hoặc kính che bụi; bụi bám vào đồ tí hon rất khó lau.

Góc nhìn hôm nay: một thế giới nhỏ để thở chậm

Người ta hay hỏi người làm miniature: làm ra để làm gì? Câu trả lời thường là không để làm gì cả. Có người dựng lại căn bếp của bà đã mất, từng cái nồi gang, cái chạn bát. Có người dựng hiệu sách mơ ước mà mình chưa bao giờ mở được. Có người chỉ thích cảm giác cả thế giới thu lại vừa trên bàn, trong tầm kiểm soát.

Nếu muốn thử, bắt đầu bằng một bộ nhà tự lắp tỉ lệ 1:24 cỡ nhỏ có sẵn vật liệu — để làm quen với các bước. Sau đó thử tự làm một món duy nhất từ đồ trong nhà: một cái kệ từ que kem, một chậu cây từ nắp chai. Hai món này dạy được nhiều hơn mọi lời hướng dẫn. Và khi đi bảo tàng, hãy để ý các sa bàn, mô hình kiến trúc — đó là họ hàng gần của thú chơi này.