Lắp mô hình tỉ lệ: máy bay, tàu, xe từ vỉ nhựa cho người mới bắt đầu

Lắp mô hình tỉ lệ là thú cắt từng chi tiết nhựa khỏi vỉ, gọt, dán, sơn và ráp lại thành một chiếc máy bay, con tàu hay chiếc xe thu nhỏ đúng tỉ lệ với bản thật — ví dụ 1/72 nghĩa là bản thật lớn gấp 72 lần. Một bộ cơ bản có thể xong trong vài buổi tối, một bộ sơn kỹ có thể kéo dài nhiều tuần. Phần lớn thời gian không nằm ở việc ráp, mà ở chờ keo khô, chờ sơn khô từng lớp.

Tỉ lệ là gì và chọn tỉ lệ nào

Tỉ lệ cho biết mô hình nhỏ hơn bản thật bao nhiêu lần. Cùng một chiếc máy bay chở khách dài khoảng 70 mét, ở tỉ lệ 1/144 mô hình dài chừng 49 cm, ở 1/400 chỉ còn khoảng 17,5 cm. Mỗi loại đề tài có vài tỉ lệ "chuẩn" mà các hãng làm nhiều:

Người mới thường được khuyên chọn máy bay cánh quạt 1/48 hoặc 1/72 ít chi tiết, hoặc các bộ ráp khớp (snap-fit) không cần keo. Ô tô trông đơn giản nhưng lớp sơn thân bóng là một trong những thứ khó làm đẹp nhất trong cả thú chơi này.

Đôi nét lịch sử

Người ta làm mô hình tàu, công trình bằng gỗ từ rất lâu. Mô hình bằng nhựa đúc phun thì mới phổ biến từ sau thập niên 1940, khi công nghệ đúc nhựa rẻ đi. Hãng Airfix của Anh là một trong những tên tuổi đưa bộ mô hình nhựa đến đại chúng từ đầu thập niên 1950; ở Nhật, các hãng như Tamiya, Hasegawa, Bandai làm nên cả một nền công nghiệp mô hình. Năm 1980, bộ robot nhân vật lắp ráp đầu tiên của dòng Gundam ra đời và mở ra một thế giới riêng, rất phổ biến với người trẻ ở Việt Nam ngày nay.

Từ "vỉ nhựa" (hay "cây nhựa", tiếng Anh là sprue hoặc runner) chỉ khung nhựa nối các chi tiết lại với nhau khi đúc. Người chơi cắt chi tiết ra khỏi khung, rồi gọt sạch "cuống" còn sót lại.

Quy trình và chỗ phải chờ

1. Đọc hết sách hướng dẫn trước. Nghe thì hiển nhiên, nhưng phần lớn lỗi sai của người mới là dán chi tiết A trước khi nhớ ra phải sơn chi tiết B nằm bên trong.
2. Cắt và gọt. Dùng kìm cắt chuyên dụng cắt cách chi tiết một chút, rồi dùng dao hoặc giấy nhám gọt phần còn lại. Cắt sát ngay từ đầu dễ làm trắng nhựa hoặc khuyết chi tiết.
3. Ráp khô. Ghép thử không keo xem có khít không. Bước này tốn năm phút nhưng cứu được nhiều giờ.
4. Dán. Keo dung môi lỏng làm chảy nhẹ bề mặt nhựa và hàn hai mặt lại. Kẹp hoặc giữ, rồi chờ. Chạm vào quá sớm là chi tiết lệch.
5. Trét và chà mối nối. Đường nối giữa hai nửa thân máy bay phải trét, chờ khô, chà nhám mịn. Có khi phải lặp hai ba lần.
6. Sơn lót. Một lớp lót mỏng giúp sơn màu bám và lộ ra các vết xước cần chà lại.
7. Sơn màu từng lớp mỏng. Nhiều lớp mỏng đẹp hơn một lớp dày. Mỗi lớp lại chờ khô.
8. Dán đề can. Ngâm nước cho đề can trượt ra, đặt vào vị trí, thấm khô. Một số dung dịch giúp đề can ôm sát bề mặt cong.
9. Phủ bảo vệ. Lớp phủ bóng, mờ hoặc bán bóng tuỳ đề tài, khoá đề can và sơn lại.

Nhìn danh sách sẽ thấy: thời gian ráp chỉ chiếm một phần nhỏ. Phần còn lại là chờ — chờ keo, chờ trét, chờ sơn. Người nóng vội thường làm hỏng mô hình ở đúng những bước chờ này: chạm vào lớp sơn chưa khô để lại dấu vân tay, dán đề can lên sơn còn ẩm làm loang.

Vì sao người nóng tính lại hợp với mô hình

Có một điều lạ: nhiều người tự nhận mình nóng vội lại gắn bó lâu với thú này. Có lẽ vì mô hình dạy kiên nhẫn theo cách rất cụ thể, có phạt ngay và thưởng ngay. Vội là thấy hỏng trước mắt; chờ đúng lúc là thấy đẹp trước mắt. Không cần ai giảng giải.

Một mẹo của người chơi lâu năm là làm song song hai ba mô hình. Trong khi chiếc thứ nhất chờ sơn khô, cắt gọt chiếc thứ hai. Cách này giữ được nhịp làm mà không phải phá luật chờ. Nhưng cũng có giới hạn: quá nhiều mô hình dở dang là một nguồn áp lực mới — người chơi hay đùa gọi đống hộp chưa mở là "núi tồn kho".

An toàn khi làm mô hình

• Dao và kìm: dao rọc mô hình rất sắc. Luôn cắt hướng ra xa người, dùng thảm cắt, thay lưỡi khi cùn — lưỡi cùn đòi lực mạnh hơn nên dễ trượt hơn.
• Keo và sơn dung môi: hơi dung môi độc nếu hít nhiều trong phòng kín. Mở cửa sổ, dùng quạt hút, nghỉ giữa chừng. Không làm cạnh bếp lửa.
• Phun sơn: khi dùng bình phun hoặc súng phun sơn, nên đeo khẩu trang có phin lọc phù hợp và làm trong hộp hút hoặc nơi thông gió tốt.
• Bụi chà nhám: chà nhám ướt giảm bụi bay.
• Trẻ em: chi tiết nhỏ dễ hóc với trẻ dưới ba tuổi; keo, sơn, dao cất xa tầm tay.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu một chiếc đầu tiên

Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đều có cửa hàng mô hình và hội nhóm người chơi, thường có buổi gặp hoặc triển lãm nhỏ. Tham gia một nhóm giúp học nhanh hơn và có người hỏi khi bí. Một vài gợi ý:

• Bộ đầu tiên: chọn bộ ít chi tiết, ghi rõ trình độ dễ trên hộp. Một chiếc hoàn thành có ích hơn một chiếc hoành tráng bỏ dở.
• Dụng cụ tối thiểu: kìm cắt, dao, giấy nhám vài độ mịn, keo, nhíp. Sơn và súng phun để sau.
• Không cần hoàn hảo: chiếc đầu tiên sẽ có mối nối lộ, sơn không đều. Đó là "điểm xuất phát" để chiếc thứ năm so sánh.
• Tìm hiểu bản thật: đọc về chiếc máy bay, con tàu mình đang làm. Biết nó bay ở đâu, chở ai, ra đời thế nào làm mỗi chi tiết có ý nghĩa hơn. Viện bảo tàng có hiện vật thật — như các bảo tàng hàng không, hàng hải — là chỗ đáng ghé để nhìn tận mắt.