Những nghi thức chậm mỗi ngày — chờ phin cà phê nhỏ từng giọt, vo gạo bắc nồi cơm, ngồi vò một chậu quần áo — là những việc nhà buộc mình chờ mà không thể giục. Khi làm chúng có chủ ý, theo một trình tự quen, không vừa làm vừa lướt điện thoại, chúng trở thành những khoảng nghỉ nhỏ trong ngày và là chỗ tập kiên nhẫn dễ nhất: không tốn thêm thời gian, vì đằng nào mình cũng phải làm.
Việc nhà nào cũng có một khoảng chờ
Cái phin cà phê không chạy nhanh hơn vì mình sốt ruột. Nồi cơm không chín sớm hơn vì mình mở vung ra xem. Quần áo không khô nhanh hơn vì mình sờ vào mỗi mười phút. Những việc này có nhịp riêng, và nhịp ấy chậm hơn nhịp mà ngày làm việc ép lên mình.
Phần lớn chúng ta lấp khoảng chờ ấy bằng điện thoại. Không có gì sai, nhưng cũng là bỏ lỡ một cơ hội: những phút chờ việc nhà là những phút hiếm hoi trong ngày mà mình có thể đứng yên mà không cảm thấy có lỗi, vì mình "đang làm việc".
Ba nghi thức quen trong nhà Việt
Phin cà phê: vài phút chờ từng giọt
Cà phê vào Việt Nam từ thời Pháp thuộc — mốc thường được kể là giữa thế kỷ 19 qua các nhà truyền giáo — và cái phin nhôm nhỏ dần trở thành dụng cụ quen thuộc nhất của người Việt. Khác với máy pha bấm một nút, phin buộc người pha phải chờ: tráng phin bằng nước nóng, cho bột, rót một chút nước để bột nở, chờ, rót tiếp, đậy nắp, rồi ngồi nhìn từng giọt rơi. Tuỳ độ xay và lượng bột, mất chừng vài phút.
Ai uống phin lâu đều biết: nóng ruột nén chặt nắp hay chọc vào bột thì cà phê chảy không đều, có khi nghẹt hẳn. Phin là một bài học nhỏ về chuyện có những thứ giục không được.
Người ở quán cóc vỉa hè ngồi đợi phin nhỏ giọt, nhìn xe cộ qua lại, nói vài câu với người bên cạnh — đó là một nghi thức chậm có sẵn trong văn hoá, không ai phải dạy.
Nồi cơm: "cơm sôi bớt lửa"
Thời nấu cơm bằng bếp củi, bếp rơm, nồi gang hay niêu đất, nấu cơm là một việc phải canh. Vo gạo, đong nước bằng lóng tay, đun đến khi sôi thì phải bớt lửa, đảo, rồi để lửa nhỏ cho cơm cạn và chín đều — vội thì cơm khê, cơm sống, cháy đáy. Kinh nghiệm này vào hẳn tục ngữ: "Cơm sôi bớt lửa, chồng giận bớt lời" — câu nói về bếp núc mà cũng là lời dặn về sự nhẫn nhịn đúng lúc trong nhà.
Nồi cơm điện tự động, ra đời ở Nhật giữa thập niên 1950 rồi phổ biến khắp châu Á, đã giải phóng người nấu khỏi việc canh lửa. Nhưng nó vẫn để lại vài khoảnh khắc chậm: vo gạo trong tiếng nước, đặt nồi, và khoảng ủ sau khi nồi nhảy nút. Nhiều người nấu lâu năm vẫn để cơm ủ thêm một lúc rồi mới xới, vì mở ngay thì cơm chưa đều.
Chậu quần áo giặt tay
Ngâm, vò, giũ, xả, vắt, phơi. Mỗi bước có nhịp của nó, và nắng mới là người quyết định khi nào xong. Với nhiều thế hệ người Việt — đặc biệt là phụ nữ — giặt tay từng là một gánh nặng thật sự, chiếm nhiều giờ mỗi tuần. Nhà thống kê Thuỵ Điển Hans Rosling từng có một bài nói nổi tiếng về chiếc máy giặt, gọi nó là một trong những phát minh giải phóng phụ nữ nhiều nhất.
Vì vậy, nói về giặt tay như một "nghi thức" cần tỉnh táo: không ai nên lãng mạn hoá việc nặng nhọc bị ép phải làm. Điều đáng giữ là khi mình chọn làm một việc nhỏ bằng tay — giặt chiếc áo len, chiếc khăn quý, phơi chăn ngày nắng — mình có một khoảng thời gian chậm, cụ thể, có bắt đầu và kết thúc rõ ràng.
Bảng: những nghi thức chậm trong nhà
| Việc | Khoảng chờ | Trong lúc chờ có thể | Tập được gì |
|---|---|---|---|
| Pha phin cà phê | Vài phút nhỏ giọt | Đứng bên cửa sổ, nhìn ra ngoài, không cầm máy | Chịu chờ một thứ mình đang muốn ngay |
| Vo gạo, nấu cơm | Từ lúc bắc nồi đến lúc ủ xong | Nhặt rau, dọn bếp, nói chuyện với người nhà | Không mở vung, không giục |
| Đun ấm nước | Vài phút | Lau bàn, sắp chén | Ở yên một chỗ ngắn |
| Giặt tay một món đồ | Ngâm, vò, xả | Để ý nhịp tay, mùi xà phòng, tiếng nước | Làm trọn một việc nhỏ từ đầu đến cuối |
| Phơi đồ, chờ khô | Vài giờ | Làm việc khác, ra lấy khi nắng tắt | Để thời tiết quyết định |
| Hầm nồi canh xương | Một vài giờ lửa nhỏ | Hớt bọt định kỳ, làm việc khác | Kiên nhẫn để có vị trong |
| Gấp quần áo | Không chờ, chỉ chậm | Gấp từng món, xếp ngay ngắn | Làm chậm một việc quen tay |
Nghi thức khác thói quen ở đâu
Thói quen là việc mình làm mà không nghĩ — đánh răng, khoá cửa. Nghi thức là việc mình làm theo trình tự cố định nhưng có để tâm, và việc làm theo trình tự ấy tự nó có ý nghĩa. Cùng là pha cà phê, bấm nút máy là thói quen, còn tráng phin, ủ bột, chờ giọt rơi có thể trở thành nghi thức.
Các nhà tâm lý học đã thử đo tác dụng của những nghi thức nhỏ. Vohs, Wang, Gino và Norton (2013) cho người tham gia làm một chuỗi động tác nhỏ có trình tự trước khi ăn một thanh sô-cô-la — bẻ, mở gói theo cách cố định — rồi so với người ăn ngay. Nhóm làm nghi thức đánh giá món ăn ngon hơn, nếm chậm hơn và sẵn lòng trả nhiều hơn cho nó. Một nghiên cứu khác của Norton và Gino (2014) thấy làm những nghi thức nhỏ giúp người ta cảm thấy có phần kiểm soát hơn sau mất mát. Đây là những thí nghiệm trong phòng nghiên cứu, mẫu nhỏ, nhưng chúng gợi ý một điều quen thuộc: cách mình làm một việc ảnh hưởng tới cảm nhận về việc đó.
Pha trà theo kiểu cầu kỳ, thư pháp hay những thú tỉ mỉ khác có bài riêng trong hệ. Ở đây chỉ nói về những việc nhà bình thường nhất — những việc mà ai cũng đã đang làm.
Biến một việc nhà thành nghi thức chậm
- Chọn đúng một việc lặp lại hằng ngày: cà phê sáng, nồi cơm chiều, ấm trà sau bữa.
- Làm theo cùng một trình tự. Trình tự quen giúp đầu óc thôi phải quyết định, có chỗ để chú ý.
- Để điện thoại ở phòng khác trong mấy phút đó.
- Chú ý vào giác quan: mùi cà phê nở, tiếng nước vo gạo, độ ấm của nồi, mùi nắng trên quần áo.
- Không đặt mục tiêu. Nghi thức không cần "hiệu quả". Nếu hôm nào bận, làm nhanh cũng không sao.
- Rủ người nhà. Trẻ con thích được vo gạo, đếm giọt cà phê, kẹp quần áo lên dây. Đó là cách dạy con biết chờ mà không cần bài giảng.
Những ai muốn đi xa hơn, biến việc nhà thành bài tập chú ý có hướng dẫn kiểu chánh niệm, có thể tìm bài riêng về chủ đề đó trong hệ.
Đừng biến nghi thức thành gánh nặng
Nghi thức chậm hay bị biến thành một thứ phải khoe — tách cà phê đẹp, góc bếp đẹp, ảnh đẹp. Lúc đó nó lại thành một việc phải làm cho xong và làm cho người khác xem. Nghi thức có ích là nghi thức không ai thấy, không cần ghi lại, và bỏ một hôm cũng không sao.
Cũng đừng ép mọi người trong nhà sống theo nhịp chậm của mình. Người bận đi làm sáng sớm có thể chỉ cần ly cà phê pha sẵn. Nghi thức là lựa chọn, không phải luật.
Điều nhỏ mà bền
Kiên nhẫn thường được nói đến như phẩm chất lớn — chờ đợi cả năm trời, chịu đựng gian khó. Nhưng nó cũng được tập trong những phút rất nhỏ: chờ phin mà không chọc bột, chờ cơm ủ mà không mở vung, chờ nắng mà không sờ áo. Những người lớn tuổi trong nhà thường kiên nhẫn theo kiểu ấy, không vì đọc sách mà vì đã nấu hàng chục nghìn nồi cơm.
Câu hỏi thường gặp
Nghi thức chậm là gì?
Nghi thức chậm là một việc lặp lại hằng ngày được làm theo trình tự cố định, có để tâm và không vội, như pha phin cà phê, vo gạo nấu cơm hay giặt tay một món đồ. Khác với thói quen làm theo quán tính, nghi thức là lúc mình chú ý vào việc đang làm.
"Cơm sôi bớt lửa, chồng giận bớt lời" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ lấy kinh nghiệm nấu cơm bếp củi — cơm sôi phải bớt lửa thì mới chín đều, không khê cháy — để nói chuyện trong nhà: khi người kia đang giận thì mình nên bớt lời, chờ cơn giận qua. Đây là lời khuyên với những va chạm thường ngày, không phải với bạo lực hay đe doạ.
Pha phin cà phê mất bao lâu?
Thường vài phút nhỏ giọt, tuỳ độ xay, lượng bột và cách nén. Nén chặt quá hay chọc vào bột để cho nhanh thường làm cà phê chảy không đều hoặc nghẹt phin. Chính khoảng chờ này làm phin trở thành một nghi thức chậm quen thuộc.
Nghi thức nhỏ có tác dụng gì theo nghiên cứu?
Một số thí nghiệm, như của Vohs và cộng sự năm 2013, thấy làm một chuỗi động tác nhỏ có trình tự trước khi ăn làm người ta thấy món ăn ngon hơn và nếm chậm hơn. Đây là các nghiên cứu nhỏ trong phòng thí nghiệm, nên chỉ coi là gợi ý.
Làm sao biến việc nhà thành thời gian thư giãn?
Chọn một việc lặp lại hằng ngày, làm theo cùng trình tự, để điện thoại ở chỗ khác trong mấy phút đó và chú ý vào âm thanh, mùi, cảm giác của việc đang làm. Không cần đặt mục tiêu; hôm bận làm nhanh cũng không sao.
