Dạo bộ chậm không mục đích là đi bộ mà không cần tới đâu, không đếm bước, không đua giờ — chỉ để nhìn phố, nghe phố và để đầu óc tự do. Đây là một thú rất cũ, từng có tên riêng ở Paris thế kỷ 19 (flâneur, người dạo phố), và cũng là một trong những cách dễ nhất để tập chịu được việc "không làm gì có ích" — điều mà người hay nóng vội thấy khó nhất.
Người dạo phố ở Paris
Ở Paris giữa thế kỷ 19, các khu "passage" — những dãy phố có mái kính che, hai bên là cửa hàng — tạo ra một kiểu người mới: người đi dạo chỉ để xem. Nhà thơ Charles Baudelaire, trong bài tiểu luận Người hoạ sĩ của đời sống hiện đại (1863), mô tả người dạo phố như kẻ hoà vào đám đông mà vẫn quan sát nó, thấy nhà mình ở khắp nơi trên phố.
Gần một thế kỷ sau, nhà phê bình người Đức Walter Benjamin dành nhiều năm ghi chép về các khu passage và người dạo phố trong một công trình đồ sộ còn dang dở khi ông mất. Trong đó có một chi tiết hay được kể lại: vào khoảng năm 1840, có lúc người ta coi việc dắt rùa đi dạo trong passage là sành điệu — người đi phải bước theo nhịp của con rùa. Chuyện này nhiều khả năng là giai thoại hơn là tục lệ có thật, nhưng nó tóm được tinh thần của thú dạo phố: để thứ chậm nhất dẫn đường.
Vào thập niên 1950, nhóm nghệ sĩ – trí thức Situationist ở Pháp có khái niệm dérive (trôi dạt): đi qua thành phố theo những gì cuốn hút mình, bỏ đi lộ trình thường ngày, để thấy thành phố khác đi. Ngày nay, nhiều cuốn sách về đi bộ — như Wanderlust của Rebecca Solnit hay Đi bộ, một triết lý của Frédéric Gros — đều coi đi bộ chậm là một cách nghĩ, không chỉ là cách di chuyển.
Ba kiểu đi bộ khác nhau
| Đi để đến nơi | Đi bộ tập thể dục | Dạo bộ chậm | |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Tới chỗ cần tới | Sức khoẻ, số bước, nhịp tim | Không có, hoặc chỉ là nhìn ngắm |
| Nhịp đi | Nhanh nhất có thể | Đều, nhanh vừa đến nhanh | Chậm, dừng tuỳ ý |
| Lộ trình | Ngắn nhất | Quen thuộc, đo được | Tuỳ hứng, rẽ vào ngõ lạ |
| Chú ý vào | Thời gian, đích đến | Cơ thể, đồng hồ | Những gì xung quanh |
| Thước đo thành công | Đến đúng giờ | Đủ phút, đủ bước | Thấy được điều gì đó mới |
Không kiểu nào tốt hơn kiểu nào. Nhưng phần lớn người thành phố chỉ còn kiểu thứ nhất và thứ hai. Kiểu thứ ba — kiểu không có thước đo — là thứ dễ bị cắt đầu tiên khi ta bận.
Vì sao đi chậm lại khó
Thử đi chậm hơn bình thường một nửa trên một con phố quen, nhiều người thấy khó chịu lạ lùng: như thể đang lãng phí thời gian, như thể ai cũng nhìn mình. Cảm giác đó chính là thói quen "phải có ích" hiện ra.
Một nghiên cứu của Timothy Wilson và cộng sự đăng trên tạp chí Science năm 2014 cho thấy nhiều sinh viên Mỹ thà tự cho mình một cú sốc điện nhẹ còn hơn ngồi một mình với suy nghĩ của mình trong khoảng 6–15 phút. Dạo bộ chậm là một bước dễ hơn thế: mình không ngồi im, mình đi và nhìn, nhưng vẫn không có việc gì để "hoàn thành". Tập được với cái không có mục đích ấy là tập một dạng kiên nhẫn rất cơ bản.
Đi bộ và ý tưởng
Người xưa đã nhận ra đi bộ giúp nghĩ. Triết gia Đan Mạch Søren Kierkegaard trong một lá thư năm 1847 khuyên người thân đừng bao giờ đánh mất niềm thích đi bộ, và kể rằng ông đã đi bộ tới những ý nghĩ hay nhất của mình. Nhiều nhà văn, nhà khoa học có thói quen đi dạo mỗi ngày.
Năm 2014, Marily Oppezzo và Daniel Schwartz ở Đại học Stanford làm một loạt thí nghiệm: người tham gia nghĩ ra cách dùng mới cho những đồ vật quen thuộc, khi ngồi và khi đi bộ (cả trên máy chạy bộ trong phòng lẫn ngoài trời). Khi đi bộ, họ nghĩ ra nhiều ý tưởng mới lạ hơn rõ rệt, và hiệu ứng còn kéo dài một lúc ngay sau khi ngồi xuống. Nghiên cứu đo kiểu sáng tạo "nghĩ ra nhiều hướng", không phải mọi loại tư duy, nhưng nó khớp với kinh nghiệm của rất nhiều người: kẹt ý thì đứng dậy đi một vòng.
Ở Nhật, từ đầu thập niên 1980 có khái niệm shinrin-yoku — "tắm rừng", tức đi chậm trong rừng để thư giãn. Dạo phố và tắm rừng khác cảnh, nhưng cùng một tinh thần: đi để ở đó, không đi để đến.
Dạo phố kiểu Việt
Đô thị Việt Nam không phải lúc nào cũng thân thiện với người đi bộ — vỉa hè chật, xe đông, nắng gắt. Nhưng vẫn có những nơi và những giờ rất hợp để dạo chậm:
- Phố cổ Hà Nội vào sáng sớm, khi hàng quán chưa bày hết, có thể nhìn rõ mặt tiền nhà ống, mái ngói, những cây cổ thụ. Quanh hồ Hoàn Kiếm cuối tuần có không gian đi bộ.
- Phố cổ Hội An (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng) lúc chiều muộn, khi nắng đã dịu.
- Kinh thành Huế và các con đường ven sông Hương ở thành phố Huế.
- Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng) với những con dốc, hàng thông, sương sớm.
- Thành phố Hồ Chí Minh với các con hẻm nhỏ, khu chợ Lớn, những khu phố cũ có nhà xưa và tiệm tạp hoá lâu năm.
Nhưng dạo bộ chậm không cần một phố nổi tiếng. Khu mình ở, con ngõ sau nhà, chợ sáng gần nhà — đi chậm qua những nơi quen thuộc nhất thường cho thấy nhiều điều mình chưa từng để ý dù đã đi qua cả nghìn lần.
Cách dạo bộ chậm cho người mới
- Chọn 30–45 phút không có hẹn sau đó. Có hẹn thì sẽ nhìn đồng hồ suốt.
- Đi chậm hơn bình thường rõ rệt. Nếu thấy mình vô thức tăng tốc, dừng lại vài giây rồi đi tiếp.
- Bỏ tai nghe ít nhất nửa đầu. Nghe tiếng phố: rao hàng, chim, tiếng xe, tiếng nồi niêu trong nhà.
- Rẽ theo tò mò. Thấy ngõ đẹp thì rẽ, thấy cây lạ thì dừng.
- Chọn một chủ đề nhìn nếu thấy lạc lõng: hôm nay nhìn cửa, mai nhìn cây, hôm sau nhìn mái nhà, ban công. Cách này giúp mắt chậm lại.
- Không cần chụp ảnh mọi thứ. Chụp một hai tấm nếu muốn, còn lại để nhìn.
- Về nhà ghi một dòng: hôm nay mình thấy gì mới.
Ai muốn kết hợp đi bộ với tập chú ý vào hơi thở, bước chân theo kiểu thiền hành thì có bài riêng trong hệ; dạo phố ở đây đơn giản hơn — chỉ là nhìn và đi.
An toàn khi đi bộ trong phố
- Qua đường ở vạch dành cho người đi bộ, nhìn kỹ cả hai phía, kể cả đường một chiều.
- Tránh đi lúc nắng gắt giữa trưa; mang nước, mũ.
- Buổi tối chọn đường sáng, có người qua lại; báo người nhà nếu đi xa.
- Người cao tuổi chọn đường bằng, giày đế bám, có chỗ nghỉ.
- Dạo chậm không có nghĩa là vừa đi vừa cắm mặt vào điện thoại — đó là lúc dễ gặp tai nạn nhất.
Điều mình mang về
Sau vài tuần dạo bộ chậm mỗi cuối tuần, nhiều người kể lại những thay đổi nhỏ: đứng chờ đèn đỏ ít bực hơn, để ý được những thứ đẹp ở chỗ quen, và bớt cảm giác ngày nào cũng trôi vụt qua. Dạo phố không giải quyết việc gì cụ thể. Chính vì thế nó tập cho mình một điều hiếm: ở yên trong khoảnh khắc mà không đòi nó phải có ích.
Câu hỏi thường gặp
Flâneur là gì?
Flâneur là từ tiếng Pháp chỉ người dạo phố, đi chậm quan sát đời sống đô thị mà không có mục đích cụ thể. Hình ảnh này gắn với Paris thế kỷ 19, được nhà thơ Baudelaire mô tả và sau đó nhà phê bình Walter Benjamin nghiên cứu sâu.
Đi bộ có giúp sáng tạo hơn không?
Một loạt thí nghiệm năm 2014 của Oppezzo và Schwartz ở Đại học Stanford cho thấy khi đi bộ, người ta nghĩ ra nhiều ý tưởng mới lạ hơn so với khi ngồi, và hiệu ứng kéo dài một lúc sau đó. Nghiên cứu đo kiểu sáng tạo nghĩ ra nhiều hướng, không phải mọi loại tư duy.
Dạo bộ chậm khác đi bộ tập thể dục thế nào?
Đi bộ tập thể dục chú ý vào cơ thể, số bước, nhịp tim và thường đi nhanh. Dạo bộ chậm không có mục tiêu đo được, đi chậm, dừng tuỳ ý và chú ý vào những gì xung quanh. Hai kiểu bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Nên dạo phố ở đâu tại Việt Nam?
Phố cổ Hà Nội buổi sáng sớm, phố cổ Hội An nay thuộc thành phố Đà Nẵng, các con đường ven sông Hương ở Huế, Đà Lạt thuộc tỉnh Lâm Đồng hay các hẻm cũ ở TP Hồ Chí Minh đều hợp. Nhưng khu phố mình đang ở, đi chậm vào giờ vắng, cũng đủ thú vị.
Đi bộ chậm có tác dụng gì với tính kiên nhẫn?
Đi chậm, không có đích và không có thước đo buộc mình chịu được cảm giác "đang không làm gì có ích". Nhiều người sau vài tuần thấy ít bực hơn với những khoảng chờ nhỏ và để ý được nhiều hơn những thứ quanh mình.
