Chụp ảnh phim là chụp bằng máy ảnh dùng cuộn phim nhạy sáng thay cho cảm biến số: một cuộn phim 35 mm thông dụng chỉ có 36 (hoặc 24) kiểu, bấm xong không xem lại được, phải chờ hết cuộn rồi đem tráng, quét mới thấy ảnh. Chính giới hạn và khoảng chờ đó khiến người chụp nghĩ lâu hơn trước mỗi lần bấm, và là lý do nhiều người trẻ quay lại với phim dù điện thoại chụp đẹp hơn, nhanh hơn.
36 kiểu: khi mỗi lần bấm đều có giá
Với máy ảnh số hay điện thoại, bấm một trăm tấm để chọn một tấm là chuyện thường. Với phim, mỗi lần bấm là một khung trong số ít ỏi, có chi phí phim, chi phí tráng, và không có nút xoá. Người chụp phim học một thói quen mới: nhìn kỹ trước khi bấm. Đứng chờ ánh sáng đẹp hơn, chờ người đi qua đúng chỗ, chờ đám mây trôi tới. Có khi đứng mười phút rồi quyết định không chụp.
Nhiều người kể rằng chụp phim một thời gian, khi quay lại chụp số họ cũng chụp ít đi, chậm lại. Đó có lẽ là món quà lớn nhất của phim: không phải màu sắc hay độ hạt, mà là thói quen nhìn.
Các khổ phim và số kiểu
| Loại phim | Khung hình | Số kiểu mỗi cuộn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 135 (35 mm) | 24 × 36 mm | 36 hoặc 24 | Phổ biến nhất, máy nhỏ gọn |
| 135 máy nửa khung | Khoảng 18 × 24 mm | Khoảng 72 với cuộn 36 | Gấp đôi số kiểu, ảnh nhỏ hơn |
| 120 khổ 6×4,5 | Khoảng 56 × 42 mm | 15–16 | Phim khổ trung, chi tiết cao |
| 120 khổ 6×6 | Khoảng 56 × 56 mm | 12 | Khung vuông |
| 120 khổ 6×7 | Khoảng 56 × 70 mm | 10 | Rất ít kiểu, ảnh rất lớn |
Với phim 120, có cuộn chỉ cho mười kiểu. Người chụp khổ trung thường nói đùa: "Mười tấm thì phải chắc cả mười."
Đôi nét lịch sử: từ phim điện ảnh đến túi áo
Khổ phim 35 mm vốn là phim điện ảnh. Đầu thế kỷ 20, Oskar Barnack ở hãng Leitz (Đức) thiết kế một chiếc máy ảnh nhỏ dùng loại phim này; khi máy được bán rộng rãi từ giữa thập niên 1920, nhiếp ảnh bắt đầu rời khỏi những chiếc máy to nặng trên chân ba càng để vào túi áo người chụp đường phố. Hộp phim 135 nạp sẵn ra đời giữa thập niên 1930 và trở thành chuẩn chung trong hơn nửa thế kỷ.
Từ đầu thế kỷ 21, máy ảnh số rồi điện thoại thay thế phim gần như hoàn toàn. Nhiều loại phim ngừng sản xuất. Nhưng khoảng chục năm trở lại đây, phim có một sự hồi sinh nhỏ: các hãng sản xuất lại một số loại phim, các tiệm tráng phim mở ra ở các thành phố lớn, trong đó có Hà Nội và TP Hồ Chí Minh.
Những ngày chờ tráng
Chụp hết cuộn mới là nửa đường. Nửa còn lại là chờ.
Chờ hết cuộn
Một cuộn 36 kiểu có thể chụp xong trong một buổi đi chơi, hoặc nằm trong máy cả tháng nếu chụp thong thả. Có người cố ý để một cuộn kéo dài suốt một mùa, rồi khi tráng ra là cả một mùa hiện lại cùng lúc.
Chờ tiệm tráng
Phim màu âm bản thông dụng tráng theo quy trình hoá chất chuẩn gọi là C-41. Phim dương bản (slide) dùng quy trình E-6, ít tiệm làm hơn. Phim đen trắng tráng bằng thuốc riêng, nhiều người tự tráng ở nhà. Tiệm thường gom đủ số cuộn mới chạy máy, nên từ lúc gửi tới lúc nhận ảnh quét có thể mất vài ngày đến vài tuần tuỳ nơi.
Mở phong bì
Người chụp phim nào cũng nhớ cảm giác mở file quét hay phong bì ảnh đầu tiên: tấm này đẹp hơn tưởng, tấm kia mờ nhoè, tấm khác bị lóa sáng một mảng đỏ cam vì phim lộ sáng. Ảnh tới chậm làm người ta nhìn ảnh khác đi — chậm hơn, kỹ hơn, như đọc một lá thư.
Những kỹ năng mà phim buộc phải học
Đo sáng bằng mắt
Nhiều máy phim cũ không có đo sáng, hoặc pin đo sáng đã hỏng. Người chụp học "quy tắc nắng 16" (sunny 16): trời nắng gắt, đặt khẩu độ f/16 và tốc độ màn trập gần bằng 1 chia cho độ nhạy ISO của phim — ví dụ phim ISO 200 thì khoảng 1/250 giây. Trời có mây thì mở khẩu lớn hơn một hai nấc. Đây là quy tắc ước lượng, không chính xác tuyệt đối, nhưng phim âm bản màu chịu sai số khá rộng nên vẫn cho ảnh dùng được.
Lấy nét tay
Máy rangefinder, máy cơ cũ đòi lấy nét bằng tay. Người chụp đường phố hay đặt sẵn khoảng cách ba, bốn mét và chờ người bước vào đúng tầm — một kiểu kiên nhẫn đứng một chỗ.
Nghĩ trước về ánh sáng
Không xem lại được nên người chụp phim quen tự hỏi: sáng có đủ không, ngược sáng có cháy không, bóng có đổ quá gắt không. Thói quen này đi theo người chụp cả khi họ quay về máy số.
Những rủi ro và cách giữ phim
- Lộ sáng: mở nắp máy khi phim chưa cuộn về hộp là mất cả cuộn hoặc một phần. Luôn kiểm tra đã tua phim về trước khi mở.
- Nóng và ẩm: khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam làm phim nhanh xuống cấp. Phim chưa dùng nên cất ngăn mát tủ lạnh trong túi kín, lấy ra để về nhiệt độ phòng trước khi lắp máy để tránh đọng hơi nước.
- Máy kiểm tra an ninh sân bay: phim thường chịu được máy soi hành lý xách tay loại thông dụng, nhưng phim độ nhạy cao và máy soi hành lý ký gửi có thể gây hại. Nhiều người mang phim trong hành lý xách tay và đề nghị kiểm tra bằng tay khi cần.
- Tự tráng ở nhà: hoá chất tráng phim cần dùng găng tay, phòng thoáng khí, cất xa tầm tay trẻ em, và xử lý nước thải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không đổ bừa.
- Lưu âm bản: âm bản sau khi tráng nên cất trong túi giấy hoặc túi nhựa chuyên dụng, nơi khô mát. Đó là "bản gốc" có thể quét lại sau nhiều năm.
Góc nhìn hôm nay: một cuộn phim như một bài tập
Muốn thử mà chưa muốn đầu tư nhiều, có thể bắt đầu bằng máy ảnh dùng một lần (máy phim nhựa có sẵn phim) hoặc một máy phim cơ bản mua lại từ người chơi trong các hội nhóm. Tiệm tráng phim ở thành phố lớn thường có thể tư vấn.
Một bài tập mà nhiều người thấy đáng giá: chụp một cuộn 36 kiểu trong một tháng, mỗi ngày tối đa một kiểu. Mỗi ngày chọn một khoảnh khắc đáng giữ nhất. Cuối tháng tráng ra, bạn có một cuốn nhật ký ba mươi sáu tấm — và có lẽ nhận ra cả tháng mình đã nhìn quanh kỹ hơn hẳn.
Ai muốn hiểu sâu hơn có thể tìm đọc về lịch sử nhiếp ảnh, xem các triển lãm ảnh phim, hoặc ghé các tiệm tráng để xem quy trình. Nhìn những dải âm bản treo khô trong phòng tráng là một hình ảnh rất đẹp về sự chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Một cuộn phim chụp được bao nhiêu tấm?
Phim 35 mm thông dụng có 36 hoặc 24 kiểu. Phim khổ trung 120 có 15–16 kiểu ở khổ 6×4,5, 12 kiểu ở khổ 6×6 và 10 kiểu ở khổ 6×7. Máy nửa khung chụp được khoảng gấp đôi số kiểu trên cuộn 35 mm.
Tráng phim mất bao lâu?
Bản thân quy trình tráng chỉ mất vài chục phút đến vài giờ, nhưng tiệm thường gom đủ số cuộn mới chạy máy, cộng thời gian quét, nên từ lúc gửi tới lúc nhận ảnh có thể từ vài ngày đến vài tuần tuỳ nơi.
Quy tắc nắng 16 là gì?
Là cách đo sáng ước lượng: trời nắng gắt thì đặt khẩu f/16 và tốc độ màn trập gần bằng 1 chia ISO của phim, ví dụ ISO 200 thì khoảng 1/250 giây. Trời mây thì mở khẩu lớn hơn một hai nấc.
C-41 là gì?
C-41 là quy trình hoá chất chuẩn để tráng phim màu âm bản, loại phim màu thông dụng nhất. Phim dương bản dùng quy trình E-6, còn phim đen trắng dùng thuốc tráng riêng.
Bảo quản phim chưa chụp thế nào?
Nên cất phim trong túi kín ở ngăn mát tủ lạnh, tránh nóng ẩm. Trước khi lắp vào máy, lấy phim ra để về nhiệt độ phòng một thời gian để tránh hơi nước đọng trên phim.