Chép tay Truyện Kiều: thú chép sách của người mê chữ và cách bắt đầu

Chép tay Truyện Kiều là thú dùng bút và sổ chép lại trọn 3.254 câu lục bát của Nguyễn Du, mỗi ngày vài chục câu, trong vài tháng. Người chép không nhằm học thuộc hay luyện chữ cho đẹp là chính, mà để đọc chậm từng chữ — thứ mà đọc lướt không bao giờ cho được. Chép xong, người ta có một cuốn Kiều của riêng mình, mang nét chữ và cả những ngày tháng đã trải qua khi chép.

Vì sao lại là Truyện Kiều

Truyện Kiều — tên gốc là Đoạn trường tân thanh — là truyện thơ chữ Nôm của Nguyễn Du (1765–1820), viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân bên Trung Hoa. Tác phẩm gồm 3.254 câu thơ lục bát, kể mười lăm năm lưu lạc của Thuý Kiều.

Trong đời sống người Việt, Kiều không chỉ là văn học. Có tục bói Kiều — mở ngẫu nhiên một trang, đọc câu rơi vào để đoán việc. Có lẩy Kiều, tập Kiều — mượn câu Kiều để nói chuyện mình. Năm 1924, học giả Phạm Quỳnh nói câu về sau rất nổi tiếng: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, nước ta còn."

Với người chép, Kiều có ba cái lợi riêng: đủ dài để thành một dự án vài tháng, mà không dài đến mức nản; nhịp lục bát đều đặn, chép thành nếp như nhịp thở; và mỗi câu đều có thể dừng lại nghĩ được.

Kiều đã được chép và in thế nào

Trước khi có máy in hiện đại, sách vở ở Việt Nam lưu truyền bằng hai cách: khắc ván in và chép tay. Truyện Kiều cũng vậy. Các bản Nôm khắc in còn giữ được ngày nay phần lớn có niên đại từ nửa sau thế kỷ 19, mỗi bản khác nhau ít nhiều ở từng chữ — một phần vì qua mỗi lần chép, khắc, người ta lại sửa, lại nhầm. Việc so sánh các bản để tìm chữ đúng của Nguyễn Du là công việc nhiều thế hệ nhà nghiên cứu vẫn đang làm, và nhiều chỗ còn tranh luận.

Năm 1875, Trương Vĩnh Ký cho in bản phiên âm Truyện Kiều bằng chữ quốc ngữ đầu tiên ở Sài Gòn. Từ đó Kiều đến với người đọc chữ quốc ngữ qua rất nhiều bản phiên âm, chú giải khác nhau.

Nghĩa là: người chép Kiều hôm nay đang tiếp nối một truyền thống rất cũ. Và cũng nên biết rằng bản mình chép là một trong nhiều bản — gặp chỗ hai sách ghi khác nhau, đó không phải lỗi in, mà là dấu vết của lịch sử văn bản.

Chép hết Kiều mất bao lâu

Tốc độ chép tay bằng bút thường của người lớn khá chênh nhau, và chép văn chương thì nên chậm hơn chép ghi chú. Bảng dưới tính theo số câu mỗi ngày, không tính ngày nghỉ:

Thời gian mỗi ngày ở cột thứ hai chỉ là ước chừng; người viết chậm, viết nắn nót sẽ cần lâu hơn. Phần lớn người chép thành công chọn nhịp 20–30 câu — vừa đủ ngắn để không bỏ ngày nào, vừa đủ dài để thấy tiến triển. Kiều có nhiều đoạn có thể chia làm mốc: đoạn mở đầu "Trăm năm trong cõi người ta", cảnh viếng mộ Đạm Tiên, đêm thề nguyền với Kim Trọng, đoạn trao duyên, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích…

Chép thế nào cho bền

Chọn sổ và bút

Một cuốn sổ đủ dày cho cả tác phẩm giúp có cảm giác đây là "một cuốn sách". Giấy không thấm mực qua mặt sau. Bút thì tuỳ: bút máy cho nét thanh nét đậm, gợi lại kiểu luyện chữ đẹp quen thuộc ở trường tiểu học Việt Nam; bút bi, bút gel cho nhanh và gọn. Chép bằng bút lông và chữ thư pháp là một thú khác, đòi hỏi kỹ thuật riêng; ở đây chỉ cần một nét chữ bình thường, đọc được.

Chọn một bản để chép

Nên chọn một bản phiên âm có uy tín, có chú thích, và trung thành với nó từ đầu đến cuối. Ghi rõ ở trang đầu mình chép theo bản nào. Nếu muốn, có thể đánh dấu bên lề những chỗ thấy các bản khác ghi khác.

Đánh số câu

Ghi số thứ tự ở mỗi mười câu. Vừa dễ tra lại, vừa thấy rõ mình đi tới đâu trên con đường 3.254 câu.

Ghi ngày

Ghi ngày ở đầu mỗi buổi chép. Sau vài tháng, cuốn sổ không chỉ là Kiều mà còn là nhật ký: hôm nào chép ít vì mệt, hôm nào chép nhiều vì được nghỉ, đoạn nào chép trong mùa mưa.

Chừa lề cho ghi chú

Một từ không hiểu (nhiều điển cố, từ Hán Việt), một câu chợt thấy đúng với mình — ghi bên lề. Cuốn Kiều chép tay khác cuốn Kiều in chính ở những dòng nhỏ này.

Đọc chậm qua ngòi bút

Đọc Kiều trên trang in, mắt lướt nhanh và nhịp lục bát kéo người đọc đi. Chép Kiều thì phải dừng lại ở từng chữ. Chính vì thế người chép hay phát hiện những thứ mà đọc nhiều lần không thấy: cách Nguyễn Du dùng điệp từ, những cặp đối trong câu tám chữ, những từ láy tả cảnh.

Ví dụ hai câu mở đầu: "Trăm năm trong cõi người ta / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau." Chép chậm mới để ý chữ "khéo" — không phải "rất", không phải "thật" — một chữ vừa có nghĩa "khéo léo" vừa mỉa mai, khiến cả câu có giọng chua chát rất riêng. Những phát hiện nhỏ thế này là phần thưởng của người chịu viết chậm.

Có một nghiên cứu nổi tiếng gợi ý ghi chép bằng tay giúp hiểu bài tốt hơn gõ máy, nhưng các nghiên cứu lặp lại sau đó không thấy khác biệt rõ ràng. Với người chép Kiều thì chuyện ấy không quan trọng: họ không chép để thi, mà để ở lâu hơn với từng câu thơ.

Khi nào chép, chép một mình hay chép cùng ai

Nhiều người chọn chép vào buổi sáng sớm trước khi ra khỏi nhà, hoặc tối trước khi ngủ, thay cho việc lướt điện thoại. Hai mươi phút chép Kiều trước khi ngủ là một cách hạ nhịp ngày khá tự nhiên.

Chép một mình thì yên tĩnh. Chép cùng người khác thì có động lực: hai vợ chồng mỗi người chép một nửa, ông bà chép cùng cháu, một nhóm bạn chia nhau các đoạn rồi ghép lại thành một cuốn chung. Có những câu lạc bộ thơ, câu lạc bộ yêu Kiều ở nhiều địa phương — nơi người chép có thể tìm bạn và nghe người am hiểu bình giảng.

Góc nhìn hôm nay: không chỉ Kiều

Thú chép sách không dừng ở Kiều. Người ta chép Chinh phụ ngâm bản diễn Nôm, Cung oán ngâm khúc, thơ Đường bản dịch, tập ca dao, hay một cuốn sách mình yêu. Nguyên tắc chung giữ nguyên: chọn văn bản tin cậy, nhịp nhỏ mỗi ngày, ghi ngày, chừa lề.

Ai muốn đi xa hơn có thể ghé nơi gắn với Nguyễn Du: khu lưu niệm Nguyễn Du ở Tiên Điền, quê ông, thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Thư viện, bảo tàng văn học cũng có trưng bày các bản Kiều cổ; nhìn tận mắt một bản Nôm khắc ván rồi về chép tiếp, cảm giác nối dài truyền thống sẽ rõ hơn hẳn.

Và nếu chép tới câu cuối — "Mua vui cũng được một vài trống canh" — hãy lật lại trang đầu xem nét chữ ngày đầu đã khác đi bao nhiêu.