Penelope dệt rồi tháo tấm vải: câu chuyện chờ đợi trong Odyssey

Penelope, vợ của Odysseus trong sử thi Odyssey của Homer, chờ chồng suốt 20 năm. Để trì hoãn đám người cầu hôn, nàng hứa sẽ chọn chồng mới khi dệt xong tấm vải liệm cho cha chồng, rồi ban ngày dệt, ban đêm lén tháo ra – kéo dài được ba năm. Tấm vải ấy thành biểu tượng của sự chờ đợi khôn ngoan: không chỉ chịu đựng, mà còn biết mua thời gian.

Vì sao Penelope phải chờ

Không cần kể lại cả sử thi, chỉ cần nắm khung: Odysseus, vua đảo Ithaca, đi đánh thành Troy mười năm. Chiến tranh kết thúc, chàng mất thêm mười năm lưu lạc trên biển mới về được nhà. Tổng cộng hai mươi năm, Penelope ở lại Ithaca với đứa con trai Telemachus còn đỏ hỏn lúc cha đi.

Khi tin tức về Odysseus bặt vô âm tín, nhiều người cho rằng chàng đã chết. Một đám đông quý tộc trẻ từ Ithaca và các đảo lân cận kéo đến, đòi Penelope phải chọn một người làm chồng. Trong khi chờ, họ ở lì trong cung, ăn uống phung phí gia sản. Telemachus có lần kể ra số người: hơn trăm kẻ cầu hôn từ bốn hòn đảo.

Penelope ở thế rất khó. Từ chối thẳng thì không đủ sức – nàng không có quân, con trai chưa lớn. Nhận lời thì phản bội người chồng có thể vẫn còn sống. Nàng cần một thứ: thời gian.

Mưu tấm vải

Penelope đặt một khung cửi lớn trong cung và nói với đám cầu hôn đại ý: các người hãy chờ cho đến khi ta dệt xong tấm vải liệm cho cụ Laertes – cha của Odysseus – để khi cụ qua đời, phụ nữ trong vùng không thể trách ta để một người giàu có như cụ nằm xuống không có vải liệm. Đó là một lý do không ai cãi được: lo hậu sự cho cha chồng là bổn phận thiêng liêng.

Ban ngày, nàng dệt trước mắt mọi người. Ban đêm, dưới ánh đuốc, nàng tháo những gì đã dệt. Cứ thế ba năm, đám cầu hôn không biết. Đến năm thứ tư, một thị nữ biết chuyện đã tố giác, họ bắt gặp nàng đang tháo vải. Penelope buộc phải dệt cho xong.

Điều đáng chú ý: Homer kể chuyện tấm vải tới ba lần trong Odyssey – một lần qua lời kẻ cầu hôn Antinous trách móc ở khúc ca thứ 2, một lần qua lời chính Penelope kể với người ăn xin lạ (thật ra là Odysseus cải trang) ở khúc ca thứ 19, và một lần ở khúc cuối, khúc 24, qua lời hồn một kẻ cầu hôn đã chết. Ba người kể, ba giọng: một bực tức, một buồn, một cay đắng. Chuyện được lặp lại cho thấy người xưa coi nó là chi tiết then chốt.

Không chỉ chờ – mà chờ khôn

Penelope thường bị nhớ một cách giản lược như "người vợ chung thuỷ ngồi chờ". Đọc Odyssey thì thấy nàng không thụ động chút nào. Homer nhiều lần khen nàng khôn ngoan – một phẩm chất mà trong sử thi, chính Odysseus nổi tiếng nhất.

Chi tiết cuối bảng đáng kể thêm một chút. Khi Odysseus đã giết hết đám cầu hôn và đứng trước mặt nàng, Penelope vẫn không vội nhận. Nàng bảo thị nữ khiêng chiếc giường ra ngoài. Odysseus nổi giận: chiếc giường ấy chính tay chàng làm, một chân giường là gốc cây ô liu còn cắm rễ dưới đất – không ai dời được. Chỉ người làm ra nó mới biết bí mật ấy. Đến lúc đó Penelope mới oà khóc nhận chồng.

Sau hai mươi năm chờ, nàng vẫn kiên nhẫn thêm một bước cuối: kiểm chứng. Đó là loại kiên nhẫn của người không để nỗi mong mỏi làm mờ phán đoán.

Một con chó cũng chờ hai mươi năm

Có một nhân vật chờ đợi khác trong Odyssey, ít được nhắc hơn: con chó Argos. Odysseus nuôi nó từ nhỏ nhưng chưa kịp dùng đi săn thì đã lên đường. Hai mươi năm sau, khi Odysseus về trong lốt người ăn xin, Argos đã già, nằm trên đống phân, bị bỏ mặc. Nó nhận ra chủ, vẫy đuôi, cụp tai – nhưng không còn sức bò lại gần. Odysseus phải quay mặt đi giấu giọt nước mắt. Rồi Argos chết, ở khúc ca thứ 17.

Homer đặt hai sự chờ đợi cạnh nhau: Penelope chờ bằng mưu trí và được đoàn tụ; Argos chờ bằng lòng trung thành thuần tuý và chỉ kịp nhìn thấy chủ. Hai cách kết thúc khác nhau của cùng một sự chờ.

"Tấm vải của Penelope" trong ngôn ngữ

Hình ảnh tấm vải đi vào nhiều ngôn ngữ châu Âu. Tiếng Anh có cụm "Penelope's web", tiếng Pháp có "la toile de Pénélope" – chỉ một việc làm mãi không xong, vì cứ làm rồi lại tháo. Thú vị là nghĩa của thành ngữ đã trượt khỏi câu chuyện gốc: trong Odyssey, việc "làm mãi không xong" là cố ý, là một mưu kế; còn trong thành ngữ, nó thường chỉ sự dở dang bất lực.

Văn học hiện đại cũng quay lại với Penelope. Năm 2005, nhà văn Canada Margaret Atwood viết tiểu thuyết ngắn The Penelopiad, kể lại câu chuyện từ góc nhìn của Penelope và mười hai thị nữ – những người bị Odysseus xử tử vì thân cận với đám cầu hôn. Cuốn sách đặt câu hỏi về cái giá mà những người thấp cổ bé họng phải trả trong một câu chuyện anh hùng.

Ở Việt Nam, người ta hay so Penelope với hình ảnh người vợ chờ chồng trong văn hoá dân gian – nhưng Penelope khác ở chỗ nàng chủ động hành động, không chỉ đứng trông.

Bài học về chờ đợi từ tấm vải

Câu chuyện tấm vải gợi ra vài điều về sự kiên nhẫn mà người hôm nay có thể dùng được:

1. Kiên nhẫn có thể là một chiến lược, không chỉ là một đức tính. Penelope không đơn giản chịu đựng – nàng tìm cách để thời gian đứng về phía mình.
2. Trì hoãn đúng cách khác với né tránh. Nàng đưa ra một điều kiện chính đáng, công khai, không ai phản bác được. Khi phải từ chối một áp lực, một lý do rõ ràng thường hiệu quả hơn một lời "không" cộc lốc.
3. Chờ lâu không có nghĩa là dễ tin. Sau hai mươi năm, Penelope vẫn kiểm chứng. Người đang mong mỏi điều gì đó thường là người dễ bị lừa nhất – đó là lý do những trò lừa đảo hay nhắm vào người đang chờ tin.
4. Mưu nào rồi cũng có giới hạn. Tấm vải chỉ giữ được ba năm. Kiên nhẫn mua được thời gian, nhưng không thay được hành động khi thời điểm đến.

Người muốn đọc Odyssey có thể tìm các bản dịch tiếng Việt từ bản tiếng Pháp hoặc tiếng Anh; nên đọc ít nhất các khúc 2, 19, 21 và 23 để thấy trọn chân dung Penelope. Ai thích cách nhìn mới có thể đọc thêm The Penelopiad của Margaret Atwood.