Người kiên nhẫn có hạnh phúc hơn không: nghiên cứu tâm lý học nói gì

Các nghiên cứu cho thấy người kiên nhẫn hơn thường hài lòng với cuộc sống hơn, ít triệu chứng trầm cảm hơn và có nhiều hy vọng hơn. Nhưng phần lớn bằng chứng là tương quan: hai thứ đi cùng nhau chứ chưa chứng minh kiên nhẫn sinh ra hạnh phúc. Một vài nghiên cứu can thiệp nhỏ gợi ý rằng tập kiên nhẫn có thể cải thiện tâm trạng, và đó là phần đáng chú ý nhất.

Bằng chứng từ các bảng hỏi

Nhà tâm lý học Sarah Schnitker là người làm nhiều nhất về câu hỏi này. Trong nghiên cứu năm 2012 đăng trên Journal of Positive Psychology, bà đo kiên nhẫn bằng bảng hỏi ở các nhóm người trưởng thành và sinh viên ở Mỹ, rồi so với các thước đo sức khoẻ tinh thần. Người có điểm kiên nhẫn cao hơn thường:

• hài lòng với cuộc sống hơn;
• báo cáo nhiều hy vọng hơn;
• có ít triệu chứng trầm cảm hơn;
• có nhiều cảm xúc tích cực hơn trong ngày.

Theo tác giả, mối liên hệ này vẫn còn khi tính tới những nét tính cách lớn như mức độ dễ chịu hay mức độ tận tâm. Nghĩa là kiên nhẫn có vẻ góp một phần riêng chứ không chỉ là cái bóng của các nét tính cách quen thuộc.

Thử tập kiên nhẫn thì sao

Muốn biết kiên nhẫn có gây ra điều tốt hay không, cách tốt hơn là cho một nhóm người tập, rồi so với nhóm không tập. Cũng trong công trình năm 2012, Schnitker thử một chương trình ngắn khoảng hai tuần, trong đó người tham gia học nhận ra cảm xúc khi phải chờ, tập nhìn tình huống theo cách khác và thực hành một số kỹ thuật thư giãn. Kết quả gợi ý nhóm được tập tăng kiên nhẫn với người khác và giảm triệu chứng trầm cảm so với nhóm đối chứng.

Đây là một nghiên cứu nhỏ, trên sinh viên, thời gian ngắn. Nó đáng để chú ý nhưng chưa đủ để kết luận chắc chắn. Khoa học về chủ đề này còn non, và cần thêm những nghiên cứu lớn hơn, theo dõi lâu hơn, ở nhiều nhóm người khác nhau.

Kiên nhẫn và việc theo đuổi mục tiêu

Một hướng nghiên cứu khác hỏi: kiên nhẫn giúp gì khi người ta theo đuổi mục tiêu? Trong công trình của Schnitker, một nghiên cứu theo dõi sinh viên với các mục tiêu cá nhân của họ cho thấy người kiên nhẫn hơn nỗ lực nhiều hơn cho mục tiêu của mình, và khi đạt được mục tiêu thì cảm thấy hài lòng hơn. Một cách hiểu là người kiên nhẫn ít bị cuốn vào cảm giác "sao lâu thế" nên dồn được sức cho việc chính, và khi xong việc thì không bị mệt mỏi vì đã bực bội suốt quãng đường.

Chuyện bền bỉ theo đuổi mục tiêu dài hạn đã có nhiều chỗ viết; ở đây chỉ cần ghi nhận một điểm: kiên nhẫn không chỉ giúp đi tới đích mà còn làm cho quãng đường dễ chịu hơn.

Nhìn từ phía ngược lại: thiếu kiên nhẫn đi cùng điều gì

Một nguồn bằng chứng khác đến từ kinh tế học hành vi và nghiên cứu nghiện. Khi đo bằng bài chọn "ít hôm nay hay nhiều hơn mai sau", nhóm nghiên cứu của Warren Bickel và nhiều nhóm khác nhiều lần thấy người phụ thuộc thuốc lá, rượu hay chất gây nghiện thường "giảm giá" tương lai mạnh hơn người không nghiện. Nói nôm na, phần thưởng ở xa trong đầu họ mờ đi nhanh hơn.

Ở đây cũng phải cẩn thận với chiều nhân quả: có thể người vốn ít chịu chờ dễ sa vào nghiện, cũng có thể chính chất gây nghiện làm người ta khó chịu chờ hơn, và có lẽ cả hai. Nhưng bức tranh chung khá nhất quán: ở nhiều mặt của đời sống, khả năng giữ được giá trị của tương lai đi cùng với những kết quả tốt hơn, còn sự nóng vội kéo dài đi cùng với nhiều rắc rối hơn.

Ba cách đọc mối liên hệ

Rất có thể cả ba cùng đúng một phần. Điều này không làm giảm giá trị của kiên nhẫn, nhưng nhắc rằng nếu đang thiếu ngủ, nợ nần hay cô đơn, thì việc sửa những thứ đó có thể giúp nhiều hơn là cố "rèn tính kiên nhẫn" đơn thuần.

Mặt trái: khi kiên nhẫn không làm hạnh phúc hơn

Không phải lúc nào kiên nhẫn cũng tốt cho tâm trạng. Kiên nhẫn chờ một mối quan hệ độc hại thay đổi, một công việc bóc lột tốt lên, hay một món nợ khó đòi được trả, có thể kéo dài khổ sở. Đó là lúc kiên nhẫn đã trượt sang cam chịu, chủ đề của một bài riêng trong chuyên mục này.

Ngoài ra, chuyện "kiên nhẫn để hạnh phúc" cũng không nên biến thành một áp lực mới. Người đang trầm cảm thật sự không cần nghe "hãy kiên nhẫn hơn"; họ cần được thăm khám và hỗ trợ. Buồn bã, mất hứng thú, mất ngủ kéo dài nhiều tuần là lý do để đi khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý của bệnh viện.

Những gì truyền thống đã nói

Từ rất lâu trước tâm lý học hiện đại, nhiều truyền thống tư tưởng đã gắn sự chịu đựng bình thản với an lạc. Các triết gia Khắc kỷ như Epictetus phân biệt điều trong tầm tay và ngoài tầm tay; Phật giáo coi nhẫn là một trong những phẩm chất cần tu dưỡng; Nho giáo đề cao sự điềm tĩnh của người quân tử. Nhắc lại như một chương của lịch sử tư tưởng, điểm chung giữa họ khá gần với phát hiện của tâm lý học: phần lớn khổ sở trong lúc chờ không đến từ sự chờ, mà từ việc ta chống lại nó.

Góc nhìn hôm nay: thử nghiệm hai tuần cho riêng mình

Lấy cảm hứng từ chương trình hai tuần của Schnitker, có thể tự làm một thử nghiệm nhỏ:

1. Tuần đầu, chỉ quan sát. Mỗi tối ghi một dòng: hôm nay mình mất kiên nhẫn lúc nào, với ai, vì sao. Cuối dòng chấm cho tâm trạng cả ngày từ 1 đến 5.
2. Tuần thứ hai, tập một việc. Mỗi lần thấy sốt ruột, dừng lại gọi tên ("mình đang bực vì chờ"), rồi tìm một cách hiểu khác cho tình huống. Vẫn ghi như tuần đầu.
3. So sánh. Không cần thống kê, chỉ cần nhìn xem có ngày nào nhẹ nhàng hơn không.

Đây không phải nghiên cứu khoa học, và kết quả của mỗi người sẽ khác nhau. Nhưng nó giúp mình tự trả lời câu hỏi của bài này bằng chính đời sống của mình. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các bài của Sarah Schnitker, và bài bà viết cùng Robert Emmons năm 2007 về kiên nhẫn như một đức tính.