Khương Tử Nha câu cá bên sông Vị: phần nào là sử, phần nào truyền thuyết

Khương Tử Nha (Lã Thượng, Khương Thái Công) gặp Chu Văn Vương bên bờ sông Vị là chuyện có trong Sử ký của Tư Mã Thiên, thiên Tề Thái Công thế gia: ông già, nghèo, câu cá để mong gặp Tây Bá. Còn chuyện câu bằng lưỡi câu thẳng, không mồi, cách mặt nước ba thước thì thuộc về truyền thuyết và tiểu thuyết, phổ biến nhất qua Phong thần diễn nghĩa đời Minh. Tách hai lớp này ra, câu chuyện lại càng đáng đọc.

Khương Tử Nha là ai

Theo Sử ký, ông là người vùng biển phía đông. Tổ tiên từng được phong ở đất Lã, nên ông mang họ Lã, tên Thượng; vì dòng dõi gốc họ Khương nên cũng gọi là Khương Thượng. "Tử Nha" là tên chữ theo truyền thống đời sau. Ông còn được gọi là Thái Công Vọng, Khương Thái Công, hay Sư Thượng Phụ.

Ông là nhân vật chủ chốt giúp nhà Chu diệt nhà Thương (Ân) vào cuối thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Trận quyết định ở Mục Dã thường được các nhà nghiên cứu xếp vào khoảng năm 1046 TCN, nhưng niên đại cụ thể vẫn còn tranh cãi giữa các phương pháp tính. Sau chiến thắng, ông được phong ở đất Tề, trở thành thuỷ tổ của nước Tề – một trong những nước lớn thời Xuân Thu – Chiến Quốc.

Sử ký kể gì về cuộc gặp bên sông Vị

Đây là chỗ thú vị nhất: chính Tư Mã Thiên đã không chắc. Trong thiên Tề Thái Công thế gia, ông chép nhiều thuyết khác nhau về cách Lã Thượng đến với nhà Chu.

Thuyết thứ nhất: câu cá chờ Tây Bá

Sử ký chép Lã Thượng từng sống nghèo khốn, tuổi đã già, dùng việc câu cá để tìm cách gặp Tây Bá (tức Chu Văn Vương sau này). Tây Bá sắp đi săn, bói được quẻ nói rằng thứ săn được không phải rồng, không phải li, không phải hổ, không phải gấu, mà là người giúp nghiệp bá vương. Tây Bá đi săn, quả gặp Lã Thượng ở phía bắc sông Vị. Nói chuyện với ông, Tây Bá rất mừng, nói đại ý: từ đời tiên quân là Thái Công nhà ta đã nói sẽ có thánh nhân đến nước Chu, nước Chu nhờ đó mà hưng – ông chính là người ấy chăng? Thái Công nhà ta trông mong ông đã lâu. Vì thế gọi ông là "Thái Công Vọng" (người mà Thái Công trông đợi), chở cùng xe về, tôn làm thầy.

Thuyết thứ hai và thứ ba

Sử ký chép tiếp: có người nói Thái Công học rộng, từng thờ vua Trụ nhà Thương; thấy Trụ vô đạo thì bỏ đi, đi du thuyết các chư hầu không gặp ai dùng, cuối cùng về phía tây theo Chu. Lại có người nói Lã Thượng là xử sĩ ẩn ở bờ biển; khi Tây Bá bị Trụ giam ở Dữu Lý, các bề tôi Tán Nghi Sinh, Hoành Yêu biết tiếng mà mời ông ra.

Tư Mã Thiên kết đoạn này đại ý: thuyết về việc ông đến với Chu tuy khác nhau, nhưng đều nói ông làm thầy của Văn Vương, Vũ Vương. Đây là một thái độ sử học rất đáng quý: chép hết các thuyết, không giả vờ biết điều không biết.

Lưỡi câu thẳng: truyền thuyết đến từ đâu

Hình ảnh mà người Việt quen nhất – ông già ngồi câu với lưỡi câu thẳng, không mồi, treo cách mặt nước, nói "ai muốn thì tự cắn câu" – không có trong Sử ký. Sử ký chỉ nói ông câu cá.

Hình ảnh lưỡi câu thẳng được biết đến rộng rãi nhất qua Phong thần diễn nghĩa (còn gọi Phong thần bảng), một tiểu thuyết thần ma đời Minh, nơi Khương Tử Nha là nhân vật trung tâm, đệ tử của Nguyên Thuỷ Thiên Tôn, phong thần cho các nhân vật chết trận. Câu nói nổi tiếng "Khương Thái Công câu cá, người muốn thì cắn câu" là một câu nói dân gian Trung Hoa gắn với hình ảnh này. Mầm mống của truyền thuyết có thể đã có trong dân gian từ trước, nhưng tiểu thuyết đời Minh là nơi nó được định hình và lan rộng.

Chuyện "nước đổ khó hốt"

Một giai thoại khác gắn với Khương Tử Nha trong dân gian: người vợ chê ông nghèo bỏ đi, khi ông hiển đạt thì xin quay lại; ông đổ một chậu nước xuống đất, bảo hốt lại được thì về. Từ đó có câu "nước đổ khó hốt" (phúc thuỷ nan thu). Đây là truyện dân gian đời sau, không có trong Sử ký; giai thoại tương tự còn được gán cho Chu Mãi Thần đời Hán. Nên kể như truyện, không như sử.

Binh thư mang tên Thái Công

Khương Thái Công được truyền thống coi là ông tổ của binh pháp Trung Hoa. Bộ Lục thao (Sáu thao lược) mang tên ông, viết dưới dạng đối đáp giữa Thái Công với Văn Vương, Vũ Vương. Giới nghiên cứu phần lớn cho rằng sách được soạn muộn hơn nhiều, khoảng thời Chiến Quốc, rồi gán cho Thái Công. Thẻ tre khai quật năm 1972 ở Ngân Tước Sơn (Sơn Đông) có những đoạn tương ứng với Lục thao, cho thấy sách đã lưu hành ít nhất từ đầu thời Hán.

Nhắc lại một chi tiết ở bài khác: cuốn sách mà ông già ở cầu Hạ Bì trao cho Trương Lương, theo Sử ký, chính là Thái Công binh pháp. Tên tuổi Thái Công vì thế gắn với cả một dòng truyền thừa mưu lược kéo dài nhiều thế kỷ.

Bài học về sự chờ đợi – đọc cho đúng

Câu chuyện câu cá thường được dùng để nói về "chờ thời": người có tài thì cứ kiên nhẫn, thời cơ sẽ tới. Đọc từ Sử ký thì bài học tinh tế hơn.

• Chờ không phải là ngồi yên. Theo thuyết thứ nhất, ông câu cá để gặp Tây Bá – tức là chọn chỗ ngồi có chủ đích. Theo thuyết thứ hai, ông đi du thuyết khắp nơi, bị từ chối nhiều lần. Cả hai đều không phải ngồi chờ may mắn.
• Chờ trong nghèo khó. Sử ký nói ông "từng nghèo khốn". Cái khó của sự chờ đợi không phải là thời gian, mà là sống thế nào trong lúc chờ.
• Chờ đến già vẫn chưa muộn. Dù con số tuổi không chắc chắn, mọi nguồn đều nói ông đã già khi gặp Văn Vương. Đây là lý do câu chuyện được người lớn tuổi yêu thích.

Hình ảnh lưỡi câu thẳng, nếu đọc như ẩn dụ, cũng có một ý hay: ông không lừa con cá nào. Ai đến là tự nguyện. Đó là một cách nói về việc chọn người, chọn chủ – không cần mồi nhử.

Dấu tích và cách tìm hiểu thêm

Ở vùng Bảo Kê, tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc), có khe Bàn Khê được truyền là nơi Khương Thái Công câu cá, với di tích và đền thờ gắn với tên ông. Đây là địa điểm theo truyền thuyết địa phương, không phải nơi đã được khảo cổ xác minh. Ở Sơn Đông, vùng đất nước Tề cũ, cũng có nhiều di tích thờ Thái Công như ông tổ nước Tề.

Muốn đọc nguyên bản các thuyết, hãy tìm thiên "Tề Thái Công thế gia" trong các bản dịch Sử ký. Muốn biết vì sao người Việt quen hình ảnh lưỡi câu thẳng, có thể đọc bản dịch Phong thần diễn nghĩa – nhớ rằng đó là tiểu thuyết thần ma, đọc để biết văn hoá, không để học sử.