Ba hiểu lầm phổ biến nhất về người kiên nhẫn là: họ chậm chạp, họ thụ động, và họ sinh ra đã vậy. Thực tế, kiên nhẫn thường đi cùng phản ứng nhanh ở đúng lúc, nó là một kiểu hành động có chủ ý chứ không phải ngồi yên, và dù tính khí có phần bẩm sinh, kiên nhẫn vẫn thay đổi theo tuổi, theo hoàn cảnh và có thể tập được. Bài này đi qua từng hiểu lầm, kèm vài hiểu lầm nhỏ hơn hay gặp.
Hiểu lầm 1: Người kiên nhẫn thì chậm chạp
Hình ảnh quen thuộc của sự kiên nhẫn là ông cụ ngồi câu cá, con rùa bò chậm. Hình ảnh đó không sai, nhưng nó chỉ chụp lại một nửa. Ông cụ câu cá ngồi yên hàng giờ, nhưng khi phao chìm thì tay giật cần nhanh như phản xạ. Người thợ săn ảnh thiên nhiên nằm chờ trong lều ngụy trang cả ngày, rồi bấm máy trong khoảnh khắc chưa đến một giây.
Trong nhiều nghề, kiên nhẫn và tốc độ là hai mặt của cùng một kỹ năng. Người đánh cờ giỏi kiên nhẫn đợi đối thủ để lộ sơ hở rồi ra đòn ngay. Người lính cứu hoả chờ đúng thời điểm mới mở cửa phòng đang cháy. Người nông dân đợi trời nắng ráo mấy ngày liền, rồi gặt thật nhanh trước khi mưa đến.
Điểm chung của họ: kiên nhẫn với phần thời gian không do mình quyết định, và nhanh với phần do mình quyết định. Người chậm chạp thì ngược lại: chậm cả ở phần việc lẽ ra mình làm ngay được.
Hiểu lầm 2: Kiên nhẫn là thụ động, ngồi yên chịu trận
Kiên nhẫn trông như không làm gì, nhưng bên trong là rất nhiều việc. Người kiên nhẫn đang theo dõi tình hình, đang điều chỉnh cảm xúc của mình, đang chuẩn bị cho lúc cần hành động. Các nhà tâm lý học xếp kiên nhẫn vào nhóm kỹ năng tự điều chỉnh: nó tốn sức, chỉ là cái sức ấy không lộ ra ngoài.
Cũng cần phân biệt kiên nhẫn với né tránh. Người né tránh không chờ một điều gì cả, họ chỉ không muốn đối mặt. Người kiên nhẫn biết mình đang chờ cái gì và đến bao giờ. Ví dụ, một người mẹ chờ con tuổi mới lớn tự mở lời là đang kiên nhẫn; một người mẹ không bao giờ hỏi han vì sợ con giận là đang né tránh.
Kiên nhẫn cũng không có nghĩa là chịu mọi thứ. Khi chờ đợi để mình hoặc người khác bị hại, đó đã là cam chịu, và bài "Khi kiên nhẫn thành cam chịu" trong chuyên mục này nói rõ những lúc không nên chờ thêm.
Hiểu lầm 3: Kiên nhẫn là bẩm sinh, có người có, có người không
Tính khí của mỗi người có phần bẩm sinh: có em bé dễ dỗ, có em bé dễ khóc từ những tháng đầu. Các nghiên cứu sinh đôi cũng cho thấy những nét như tính bốc đồng hay khả năng tự kiểm soát có một phần do di truyền. Nhưng "một phần" khác rất xa với "tất cả".
Có ít nhất ba lý do để tin kiên nhẫn thay đổi được:
- Nó thay đổi theo tuổi. Trẻ em chờ kém hơn người lớn, tuổi teen dễ chọn cái trước mắt hơn người trưởng thành. Nếu kiên nhẫn cố định từ lúc sinh, ta đã không thấy những thay đổi đó.
- Nó thay đổi theo hoàn cảnh. Cùng một người, khi ngủ đủ và không vội thì chịu chờ tốt hơn hẳn khi mệt và trễ hẹn. Trẻ em chờ lâu hơn khi người lớn trước đó đã giữ lời.
- Có dấu hiệu tập được. Một chương trình tập ngắn trong nghiên cứu của Sarah Schnitker (2012) gợi ý rằng sau khoảng hai tuần, người tham gia kiên nhẫn hơn với người khác. Bằng chứng còn ít, nhưng đi đúng hướng.
Bảng tóm tắt: hiểu lầm và thực tế
| Hiểu lầm | Thực tế | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|---|
| Người kiên nhẫn chậm chạp | Kiên nhẫn thường đi cùng phản ứng nhanh ở đúng lúc | Người câu cá ngồi hàng giờ nhưng giật cần trong tích tắc |
| Kiên nhẫn là thụ động | Là tự điều chỉnh có chủ ý, tốn sức dù không lộ ra | Chờ con tự mở lời khác với không bao giờ hỏi han |
| Kiên nhẫn là bẩm sinh | Có phần bẩm sinh, nhưng thay đổi theo tuổi, hoàn cảnh và có thể tập | Cùng một người, ngủ đủ thì dễ chờ hơn khi mệt |
| Người kiên nhẫn không bao giờ bực | Vẫn bực, nhưng cơn bực không điều khiển hành vi | Thấy khó chịu khi xe trễ nhưng không gắt với tài xế |
| Kiên nhẫn là hiền lành, dễ bị bắt nạt | Người kiên nhẫn vẫn có ranh giới và biết lúc nào dừng chờ | Chờ đối tác một tuần rồi gửi văn bản nhắc nợ |
| Kiên nhẫn là chuyện của người già | Người trẻ cũng rèn được, và nhiều nghề trẻ đòi kiên nhẫn cao | Lập trình viên dò lỗi suốt ngày, nhà nghiên cứu chờ kết quả thí nghiệm |
Hiểu lầm 4: Người kiên nhẫn không bao giờ thấy bực
Đây có lẽ là hiểu lầm khiến nhiều người nản nhất. Họ thấy mình vẫn bực khi chờ, nên kết luận "mình không phải người kiên nhẫn". Thật ra người kiên nhẫn cũng bực. Sự khác biệt là cơn bực của họ được nhận ra sớm, được gọi tên, và không biến thành lời nói hay hành động gây hại.
Theo cách Schnitker định nghĩa, kiên nhẫn là chờ đợi một cách bình thản trước sự thất vọng, tức là sự thất vọng vẫn có mặt. Mục tiêu không phải là không còn cảm xúc, mà là cảm xúc không cầm lái.
Hiểu lầm 5: Kiên nhẫn là hiền, là dễ bị bắt nạt
Trong văn hoá coi trọng chữ Nhẫn, người kiên nhẫn đôi khi bị lợi dụng: "chị ấy dễ tính, cứ để chị ấy chờ". Nhưng kiên nhẫn đúng nghĩa đi kèm ranh giới. Người kiên nhẫn có thể chờ rất lâu, nhưng cũng biết nói "đến đây là đủ". Thậm chí, chính vì không nóng nảy, những gì họ nói khi đặt ranh giới thường rõ ràng và có trọng lượng hơn.
Các điển tích như Trương Lương nhặt dép hay Hàn Tín chịu nhục thường được kể như ví dụ về sự nhẫn của người làm việc lớn. Đáng để ý là trong cả hai chuyện, sự nhẫn đi kèm một mục tiêu rõ ràng chứ không phải sự khuất phục. Những điển tích này có bài riêng trong chuyên mục "Chữ Nhẫn, tục ngữ và điển tích".
Góc nhìn hôm nay: thôi tự dán nhãn
Câu "tôi vốn nóng tính" vừa là nhận xét vừa là cái cớ. Thay vì nói vậy, thử đổi thành câu cụ thể hơn: "tôi hay mất kiên nhẫn với máy móc khi đang vội", hoặc "tôi dễ cáu với con vào buổi tối khi đã mệt". Câu cụ thể thì có chỗ để sửa: đừng làm việc gấp trên máy cũ, đừng kèm con học lúc đã kiệt sức. Câu chung chung thì chỉ để thở dài.
Và khi nhìn người khác, cũng nên thôi dán nhãn "người này kiên nhẫn, người kia không". Ai cũng có lúc chờ được, lúc không. Muốn đọc thêm, có thể bắt đầu từ các bài khác trong chuyên mục này về ba kiểu kiên nhẫn và kiên nhẫn thay đổi theo tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Người kiên nhẫn có phải là người chậm chạp?
Không. Kiên nhẫn là chịu được thời gian không do mình quyết định, còn phần việc của mình thì vẫn làm nhanh. Nhiều nghề như câu cá, chụp ảnh thiên nhiên, cứu hoả đòi cả chờ lâu lẫn phản ứng nhanh.
Kiên nhẫn là bẩm sinh hay rèn luyện được?
Có một phần bẩm sinh trong tính khí, nhưng kiên nhẫn thay đổi theo tuổi, theo hoàn cảnh như giấc ngủ hay áp lực thời gian, và có dấu hiệu tập được. Một chương trình tập khoảng hai tuần trong nghiên cứu của Sarah Schnitker gợi ý kết quả tích cực.
Người kiên nhẫn có bao giờ bực không?
Có. Người kiên nhẫn vẫn thấy khó chịu khi phải chờ, nhưng họ nhận ra cơn bực sớm và không để nó biến thành lời nói hay hành động gây hại. Mục tiêu là cảm xúc không cầm lái, không phải không có cảm xúc.
Kiên nhẫn có làm mình dễ bị lợi dụng không?
Kiên nhẫn đúng nghĩa đi kèm ranh giới và mốc dừng. Người kiên nhẫn có thể chờ lâu nhưng vẫn biết lúc nào cần lên tiếng, và khi có bạo lực, đe doạ hay lừa đảo thì không chờ thêm.
Kiên nhẫn khác né tránh thế nào?
Người kiên nhẫn biết mình đang chờ điều gì và đến bao giờ, trong lúc chờ vẫn theo dõi và chuẩn bị. Người né tránh thì không chờ điều gì cụ thể, họ chỉ trì hoãn việc phải đối mặt.
