Hàn Tín chịu nhục chui háng: điển tích nhẫn để làm việc lớn

Hàn Tín chịu nhục chui háng là điển tích chép trong Sử ký, thiên Hoài Âm hầu liệt truyện: thời trẻ nghèo ở Hoài Âm, Hàn Tín bị một gã hàng thịt thách hoặc đâm hắn, hoặc chui qua háng hắn – và Tín đã cúi xuống bò qua trước tiếng cười của cả chợ. Về sau thành đại tướng, ông giải thích: giết hắn thì chẳng được danh gì, nên nhẫn để đi tới hôm nay.

Một chàng trai nghèo ở Hoài Âm

Hoài Âm là một vùng thuộc nước Sở cũ, nay ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Theo Sử ký, Hàn Tín lúc còn là thường dân thì nghèo, không có hạnh kiểm gì nổi bật để được cử làm lại, cũng không biết buôn bán sinh nhai, thường ăn nhờ nhà người khác. Nhiều người ghét ông.

Sử ký kể liền ba chuyện về giai đoạn này, và ba chuyện ấy nên đọc cùng nhau:

• Nhà đình trưởng Nam Xương. Tín ăn nhờ ở đây mấy tháng. Vợ đình trưởng chán, bèn nấu cơm thật sớm, ăn ngay trên giường. Đến giờ Tín tới thì không còn cơm. Tín hiểu ý, giận, bỏ đi.
• Bà giặt lụa bên sông. Tín câu cá dưới chân thành. Một bà lão giặt lụa thấy ông đói, chia cơm cho ăn suốt mấy chục ngày. Tín cảm động, hứa sau này sẽ đền đáp hậu. Bà giận, nói đại ý: đại trượng phu không tự nuôi nổi mình, ta thương cậu mà cho ăn, đâu mong báo đáp.
• Gã hàng thịt. Đây là chuyện chui háng.

Ba chuyện vẽ một chân dung: một người trẻ có chí lớn nhưng chưa có chỗ đứng, sống bằng lòng thương và sự khinh miệt của người khác. Tín cao lớn, hay đeo gươm – thứ dáng vẻ khiến những kẻ ở chợ thấy chướng mắt.

Cảnh ở chợ: dao hay háng

Sử ký kể, trong đám thiếu niên hàng thịt ở Hoài Âm có một kẻ khinh Hàn Tín, nói đại ý: mày tuy cao lớn, thích đeo gươm, nhưng trong bụng chỉ là đồ nhát. Rồi trước mặt đám đông, hắn thách: nếu dám chết thì đâm tao; không dám thì chui qua háng tao.

Hàn Tín nhìn hắn rất lâu. Rồi ông cúi xuống, bò qua háng hắn. Cả chợ cười, cho rằng Tín là kẻ hèn nhát.

Chi tiết "nhìn hắn rất lâu" là chỗ đáng dừng lại. Sử ký không viết Tín sợ hãi run rẩy, cũng không viết ông tức giận. Ông cân nhắc. Trước mặt ông là hai lựa chọn đều tệ: đâm người thì thành kẻ sát nhân, mất mạng hoặc phải trốn chạy; chui háng thì mất mặt. Ông chọn cái mất mặt – vì mặt mũi còn lấy lại được, mạng và tương lai thì không.

Từ kẻ bị cười đến đại tướng

Con đường của Hàn Tín sau đó không thẳng. Theo Sử ký:

Một ghi chú về chuyện Tiêu Hà: hình ảnh "Tiêu Hà dưới trăng đuổi Hàn Tín" rất nổi tiếng nhờ tuồng hát, kịch nghệ về sau. Sử ký chỉ chép Tiêu Hà nghe Tín bỏ đi thì vội đuổi theo, không kịp báo vua; chi tiết ánh trăng là phần sân khấu thêm vào.

Ngày trở về: ba món nợ

Đoạn hay nhất của câu chuyện là lúc Hàn Tín, đã làm Sở vương, trở về quê cũ. Sử ký kể ông lần lượt gặp lại ba người:

1. Bà giặt lụa – ông cho gọi đến, tặng nghìn vàng. Lời hứa năm xưa bà không cần, nhưng ông giữ.
2. Đình trưởng Nam Xương – ông cho trăm đồng tiền, và nói đại ý: ông là kẻ tiểu nhân, làm ơn mà không làm cho trọn.
3. Gã hàng thịt – ông cho gọi đến, phong làm trung uý. Rồi nói với các tướng đại ý: đây là tráng sĩ. Lúc hắn làm nhục ta, ta há không giết được hắn sao? Giết hắn thì không có danh gì, nên ta nhẫn mà đi tới hôm nay.

Cách Hàn Tín đối xử với kẻ làm nhục mình khiến nhiều người đời sau thán phục: không trả thù, còn cho chức. Có người đọc đây là lòng độ lượng. Cũng có người đọc là một màn khẳng định vị thế – kẻ năm xưa coi ta là hèn, nay phải nhận chức từ tay ta. Có lẽ cả hai đều đúng một phần.

Chữ Nhẫn của Hàn Tín khác Trương Lương thế nào

Hàn Tín và Trương Lương thường được nhắc cùng nhau trong "Hán sơ tam kiệt" (cùng Tiêu Hà). Cả hai đều có một điển tích về chịu nhục thời trẻ. Nhưng hai chữ Nhẫn khác nhau:

• Trương Lương nhẫn trước một người già bí ẩn, để học. Hàn Tín nhẫn trước một kẻ côn đồ, để sống sót.
• Trương Lương về sau biết lui đúng lúc, giữ trọn đời. Hàn Tín thì không: ông đòi phong Tề vương giữa lúc Lưu Bang đang nguy, và khi thiên hạ đã yên thì không biết thu mình.

Sử ký ghi lại câu Hàn Tín nói khi bị bắt ở Vân Mộng, đại ý: thỏ khôn chết thì chó săn bị nấu, chim bay hết thì cung tốt bị cất. Câu ấy nay thành thành ngữ "thỏ tử cẩu phanh". Trong lời bàn cuối thiên, Tư Mã Thiên tiếc rằng nếu Hàn Tín biết học đạo khiêm nhường, không khoe công, không cậy tài, thì công của ông với nhà Hán có thể sánh với các bậc khai quốc thời Chu.

Bài học từ đó khá rõ: chữ Nhẫn giúp Hàn Tín qua được lúc yếu, nhưng ông lại thiếu chữ Nhẫn ở lúc mạnh. Nhịn khi mình nhỏ thì nhiều người làm được; nhịn khi mình đã có quyền mới khó.

Một chi tiết khác trong lời bàn của Tư Mã Thiên: ông kể đã đến Hoài Âm và nghe người địa phương nói rằng khi mẹ Hàn Tín mất, nhà nghèo không có gì để chôn, nhưng Tín vẫn chọn một nơi cao ráo rộng rãi, đủ chỗ cho cả vạn nhà ở xung quanh mộ. Chuyện này cho thấy ngay từ lúc nghèo nhất, chí của Tín đã rất lớn – và chính cái chí ấy khiến ông nhịn được tiếng cười ở chợ.

Điển tích này trong đời sống hôm nay

Ở Việt Nam, "Hàn Tín luồn trôn" (cách nói dân gian) hay được kể để khuyên người trẻ đừng liều mạng vì sĩ diện. Đây là bài học có giá trị thật: rất nhiều vụ ẩu đả, án mạng bắt đầu từ một câu thách "mày có dám không" trước đám đông.

Vài điều có thể mang về:

• Bị khiêu khích trước đám đông là lúc nguy hiểm nhất. Đám đông làm cái giá của "mất mặt" tưởng như rất lớn. Thật ra, vài ngày sau chẳng ai nhớ.
• Rời đi không phải là thua. Ngày nay không ai phải chui háng ai; nhưng quay lưng bỏ đi khỏi một cuộc khiêu khích là phiên bản hiện đại của lựa chọn của Hàn Tín.
• Bị đe doạ thì báo công an 113. Hàn Tín sống ở thời không có ai bảo vệ người nghèo; người nay có. Nhẫn không có nghĩa là chịu bị hành hung.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm "Hoài Âm hầu liệt truyện" trong các bản dịch Sử ký (bản của Phan Ngọc khá phổ biến). Đọc trọn thiên sẽ thấy câu chuyện chui háng chỉ là vài dòng mở đầu cho một cuộc đời rất nhiều thăng trầm.